Bilgi
      
www.metiskitap
    
www.metisbooks
   
 
Logo
 
 
Genel Katalog (Header)
 
BUL
 
  
 
Genel Katalog - Açık
  
 
ISBN13 978-605-316-113-4
13x19.5 cm, 168 s.
Liste fiyatı: 18,50 TL
İndirimli fiyatı: 14,80 TL
İndirim oranı: %20
Bu kitabı arkadaşına tavsiye et
Zeynep Sayın diğer kitapları
İmgenin Pornografisi, 2003
AYIN ARMAĞAN KİTABIAYIN ARMAĞAN KİTABI
Dünyaya Orman Denir
Liste Fiyatı: 16,50 TL yerine armağan
Diğer kampanyalar için
 
Ölüm Terbiyesi
Yayına Hazırlayan: Semih Sökmen
Kapak Tasarımı: Emine Bora
Kitabın Baskıları:
1. Basım: Ocak 2018
2. Basım: Şubat 2018

Zeynep Sayın bu hafta çıkan kitabı Ölüm Terbiyesi için şunu söylüyor: “Bu kitabı yazmış olmamın nedeni, mezarı esirgenen, mezarına saldırılan ölülere yapılan kabalığa, üstüne silgi çekilen tarihe, uzun (aynı zamanda İslami) bir geleneğin bilinçaltıyla yanıt vermeyi, unutulmuş bir nezaket ve ölüm terbiyesini hatırlatmak istemiş olmamdır."

Zeynep Sayın imgeler üzerinden bu geleneğin izinin sürülebileceğini, başka tür bir insan topluluğuna duyulan umut ve özlemlerin tarihsel zaman içinde günümüze kadar geldiğini düşünüyor:

"Baş/sız ve başkan/sız, hüküm/süz ve hükümran/sız bir sarsılmaya teslim olanların, başsızların bir araya geldiğinde oluşturduğu bir cemaat mitosu. Yolda Buda ile karşılaşırsan, Buda’yı öldür diyen öğreti gibi, hiçbir tanrıya, hiçbir öndere, hiçbir akla, hiçbir puta tapmayan, bu dünyayı bir yukarıdakine, bir ötesine teslim ederek varoluşu içinde değersiz kılmayan bir mitos...

"Kıyametin kopması aslında insanlığın doğrulmasına, uyur iken uyanmasına, uyur iken uyarılmasına, isyan etmesine bağlıdır. İsyan eden, bu dünyayı ve ahireti temellük ve temsil etmeyi bırakacak, tığ-ı teber şah-ı merdan olacaktır. Hiçbir kusur, mülkiyetçilik kadar kötü değildir ve bu mülke, en başta kişinin kendi başı ve kimliği dahildir.”

Zeynep Sayın’ın imgelerin tarihselliği ve ölüm ile ilişkisi üzerine araştırmalarının uzun bir geçmişi var. 2003 yılında Metis’te İmgenin Pornografisi kitabını yayımlamıştık. Bu iki kitap birlikte, yazarın sıradışı düşünceleri için değerli bir kaynak oluşturuyor.

OKUMA PARÇASI

Giriş bölümünden, s. 9-11

Vilcabamba’da bu kitabı yazmamın üstünden bir sene geçti. Sonra annem öldü. Yatıyordu, nefesi kötüleşti, ayaklarından kan çekildi, terledi, elini tutmama tepki vermedi. Son nefesini verdiğinde hâlâ sıcaktı. Evdekiler çenesini bağladılar, karşı çıktım. Her zaman güzel bir kadındı, bırakın güzel kalsın. Gereği yoktu, ama dinlemediler. Mum yaktılar. Karnına bıçak koydular, kapıya ayakkabılarını. Geleneklerin bir bildiği vardır, karışmadım.

Annemin yatağına annem değil, bir ceset uzanmıştı. Kendi değil, başkasıydı. Canlı değil cansızdı. Ölüm değil ölüydü. Çenesindeki beze söylene söylene fotoğrafını çektim. Ona rağmen güzeldi. Tuhaf olan şuydu ki artık annem değildi. İnsanlararası ilişkiye girebilecek durumda da değildi, ceset olan annem artık insan değildi. Yine de annem olan kadının dönüştüğü ceset olarak –yaşamış ve ölmüş olan her insanın cesedi gibi– haysiyeti vardı, bundan şüphemiz yoktu. Ona sarıldık, öptük, şarkılarla uğurladık, çiçeklerle gömdük.

Ölüm, insanı kendisinden alıp götürür. Ölü, artık insan değildir. Ayrım çizgisi, insana dair bütün diğer ayrımların öncesinde ve ötesinde olan ayrım çizgisi, hayvanla insan arasında değil (çünkü hayvan da hayy’dan, hayat ile aynı kökten gelir: hayvan, hayattadır) cesetle insan arasındadır: Ceset insan olmadığı için ayna evresi (Lacan) aslında aynada kendi imgemizi gördüğümüz, kendimizi bir imge olarak üretebileceğimizi keşfettiğimiz, kendimiz dediğimiz kişinin “ben”den ve “imgesi”nden oluşan bir ikiz olduğunu anladığımız evre değil, aynaya baktığımızda kendi imgemizi göreceğimize, artık insan olmayan bir cesedi gördüğümüz evredir. İkiz olan, ben ile aynadaki imgemin çifti değil, ben ile cesedimin ikizidir. İkizlik, en uzak olan en büyük yakınlığı göze getirdiği için en tekinsiz şeydir: unheimlich (Freud).

İnsanlık tarihi, insanlığın ötekisinin, cesedin de tarihidir. İmge üretimi tarihi, insanın iki ayağı üzerine basmasından beri artık ayağa kalkamayan cesede bakmasının tarihidir. İmge üretimi, cesetle başlayan ikiz üretimidir: ilk evler konut değil, mezardır. İlk heykeller (yatan ölüyü doğrultan birer) mezar taşı, ilk portreler ölü maskesidir. İnsanbilim ceset insanbilimi, imgebilim cesedin insanbilimidir.

Ceset, bellek taşıyıcısı değildir. Kökeni, orijinali, başı, başlangıcı yoktur; hiçbir şeyin tekrarı, kopyası, taklidi değildir. Cesedin belleği yoktur. Kendi kendisinin imgesidir, hiçbir şeye benzemeyen benzeşimdir, mutlak benzeşimin kendisidir (Blanchot). Kahrolsun bağzı şeyler – Gezi hareketi sırasında yere yazılan bir yazının bağzı’sı gibidir, göndergesini kendi içine çekmiştir, mekânı da ismi de bu dünyadan değildir.

Ceset ile imgenin ayrışması, cesedin imgeye dönüşmesi için cesedin gömülmesi, belleği taşıyanın imge olması gerekir. İmgenin varlığı cesedin mezarına bağlıdır. Mezar taşları, yatmakta olan ölünün hatırasını ayağa kaldırır. İmge cesedin bir zamanlar canlı olmuş olduğunun kanıtıdır; bir zamanlar insan olmuş olduğuna düşülen kayıttır. İmgede korunan bellek, cesedi insanbilime ve insanlık tarihine açacaktır. İmge ölüleri ataya dönüştürür. Kabirler ziyaret yerleridir. Küçük bir tapı yeridir her bir mezar, her bir yatır. Romalılar evlerini atalarının mezarı üzerine inşa eder, atalarını kişisel tanrılarına dönüştürürlerdi. Hem tanrının evi hem insanlığın ilk evi kabul edilen Kâbe de bir mezardır, Hicr-i İsmail’de Hacer yatmaktadır. Mezar ile ziyaret, aynı kökten gelir. Ata kültü –yadsındığı ve beyazlar tarafından çevrelenen Kızılderili rezervasyon kamplarındaki gibi çevrelendiği zaman bile– bir cemaatin ayniyetini oluşturan ortaklıktır: cemaatler, ortak belleğin ve ortak bir unutkanlığın (örneğin Beytullah’ta gömülü olan siyahi cariyenin kabrinin unutuluşunun) taşıyıcısıdır.

Devamını görmek için bkz.
ELEŞTİRİLER GÖRÜŞLER

Emek Erez, "Ölüm ahlâkına davet", Gazete Duvar, 25 Ocak 2018

Son yıllarda yaşama dair olan her şeyin daha fazla zarar gördüğünü söyleyebiliriz. Yaşamın zarar gördüğü yerde ölümün zarar görmesi, ölüye yüklenen anlamın değişmesi normal elbette. Ölünün mezar hakkı bile tartışma konusu olabiliyorsa, ölüme dair sürecin, bilindik anlamda bir yas dönemi olamaması kaçınılmaz. Hele ki konu egemenin dışında kalanın ölüsü ise. Devlet kendi sınırlarında tanımlayamadığının yaşamını her alanda nasıl gasp ediliyorsa, “ötekileştirilmiş” olanın ölüsünü de değersizleştirmeye çalışacak, yeri geldiğinde mezar taşını bile elinden almaktan çekinmeyecektir. Dünyanın yeni tanık olduğu bir durum da değil bu geçmişe baktığımızda, “kimliklendirilmiş” ölülere, gaz odalarında, toplama kamplarında, toplu mezarlarda çokça rastlıyoruz.

İnsan türü geçmişinin belleğini bugüne taşıyabilseydi bir şeyler belki değişirdi diye düşünmek istesem de, içerisinde bulunduğumuz durum, devamlı savaş, “başk”aya dair her türlü ayrımcı politika, nefret, maalesef sadece bunun yeterli olmayacağını söylüyor. Dünyanın ve insan türünün içerisinde bulunduğu durum büyük bir ceset imgesinde vücut bulurken, “öteki” olarak kurulmuş halkların hakları, yalnızca yaşarken değil, öldüğünde de gasp edilmeye devam ediyor.

Ölüm Terbiyesi

Bunlardan bahsetme sebebim Zeynep Sayın’ın geçtiğimiz günlerde yayımlanan Ölüm Terbiyesi adlı kitabı, metin ölüme dair “ahlâkın” nasıl bir bilinçaltı politikasının yansıması olduğuna dikkat çekerken, konunun anlamlarını tarihsel bir analize tabi tutuyor. Yazar, Blachot, Benjamin ve özellikle Lacan’ın perspektifinden konuyu değerlendirirken, okuru da ölüm ahlâkı üzerine düşünmeye çağırıyor. Çünkü ölüm insanın en ortak noktası, bireyin yaşamını değerli kılan yegâne olay yazarın deyimiyle; “Ölüm herkeste ortaktır, herkesin sınırıdır, herkesin vecde erdiği, çıktığı yer aynıdır. Gerçek olandır. Reeldir. Ölümdür.” Yani ölüm, değişmeyendir, bizi bekleyen bilinmeyendir, bizim önümüzdedir, simgeselin alanında değerlendirilemeyecek olandır.

Ölümü Öldürmek

Ceset kendi başına anlamsızdır, muğlaktır, onu var eden imge mezar taşıdır, mezar taşı cesetten çok yaşayan içindir, hayatta kalanın devam edebilmesi içindir. Mezarlıklar, geride kalan için ölenin yasını tutabildiği, ölüm sonrası ritüellerini gerçekleştirebildiği yerdir. Cesedin belleği yoktur ama yaşayanın belleği vardır, öleni devam ettirmek için onun imgesine yani mezar taşına, mezarına ihtiyacı vardır. Şöyle diyor Zeynep Sayın; “Mezar taşları, yatmakta olan ölünün hatırasını ayağa kaldırır. İmge cesedin bir zamanlar canlı olduğunun kanıtıdır; bir zamanlar insan olmuş olduğuna düşülen kayıttır.” Bu nedenle, devletin mezarları tahrip etme, gömüleceği sırada cesede saldırtma, isim yerine numara koyma, ölüyü bir aracın arkasına bağlayıp sürükleme, çıplak olarak teşhir etme politikası hem ölüme dair ahlâksal olanın yıkımını getirir hem de ölünün yakınlarının belleğine müdahale eder. Çünkü bu aynı zamanda ölümü öldürmek, onu unutturmak, bedeni hiçleştirmek anlamı taşır.

İmge Neden Önemli?

Son yıllarda coğrafyamızda tanık olduğumuz ölüme dair politikalar Zeynep Sayın’ı bu kitabı yazmaya itmiş. Kitabı yazma amacını şöyle açıklıyor yazar; “Bu kitabı bu nedenle memleketimin noksanlığını çektiği (kanımca en önemli şey) üzerine, imge ve ölüm ahlâkı diyebileceğim şey üzerine yazdım. Ölüm insanın sınırıdır, İmge ölümü delerek ölümün içinde ölüm olmayan uzaklığı bugüne taşıyan yakınlıktır.” İnsanın aklına şöyle bir şey gelebilir bu durumda, yaşayana saygısı olmayanın ölene saygısı olur mu? Soru mantıklı görünüyor olsa da aslında ölüm tam da yaşayanla ilgilidir. Ölüm ahlâkının yokluğu, yaşama dair saygının da yokluğudur. Ölüme dair imgelerin yok edilmesi yaşayanın varlığına dâhil olanın yok edilmesidir. Çünkü ölümü imgeleyen şey, yazarın dikkat çektiği gibi, ölümle ilgili olanın yaşama yaklaştığı yerdedir. Peki, neden ölüme dair imgelere zarar verilir?

Unutturmak için Zeynep Sayın’ın ifadesiyle de; “unutturmak bir bilinçaltı politikasıdır.” Kitaptan bir örnek ile devam edelim. “Kongo’nun demokratik yolu seçmiş ilk başkanı olan Lumumba, 1961’de Belçika ordusu tarafından öldürülmüş, izi kalmasın diye asit küvetine atılarak eritilmiştir. Lumumba’yla beraber bir şahsiyetin değil bütün bir kıtanın katledildiğini söyler Jean-Paul Sartre. Umulan medet, Afrika’daki özgürlük hareketine dair hatıralar bütününü silmektir.” İşte, böyle bir anlamı vardır ölüme dair imgenin yok edilmesinin. Direnen bir ölüye aitse mezar, yıkılmasının ardında, direnişin ve ona yüklenen anlamın yok edilmesi vardır. Öteki olarak kurgulanmış, topluluğunun nezdinde önemli bir isimse mezarı yok edilen, onun nezdinde “kimliklendirilmiş” olan tüm halktır unutturulmak, yok edilmek istenen. Bu nedenle önemlidir ölüme ait imgeler, hatırlamak için, geride kalanın yaşamasına ilham olmak için, direnmek için, ritüeli, geleneği, devam ettirebilmek için.

Muğlak Olan Korkutur

Farklı dönemlerde, her otoritenin, öldürmeyi, yok etmeyi, başını almayı politika olarak benimsediği “marjinaller” olduğuna dikkat çekiyor Zeynep Sayın. Kimler bu marjinaller; Kalenderiler, Dervişler, Melamiler. Artı değeri reddedenler, para ile boku eşitleyenler, dilenciler, gezginler, töre bozanlar, yasal statüden yoksun; başsız, hükümransız, lidersiz olanlar, mülkiyeti reddedenler. Devletin “kimliklendiremediği” için paniğe kapıldığı o “adlandırılamamış”lar. Gezi’de bir araya gelenler gibi, “kahrolsun bağzı şeyler” sloganının “bağzı”sında bulunan muğlaklığı barındıranlar. Başsızların bir araya geldiğinde oluşturduğu cemaat mitosu, hiçbir akla, hiçbir öndere, hiçbir puta tapmayanların oluşturduğu, simgesel düzeni yarıp, onda çatlak oluşturanların, ölebilirlikleri ve öldürülebilirlikleri dışında kaybedecek hiçbir şeyleri olmayanların cemaati: Cemaatsiz cemaat, imkânsız cemaat, kimliksiz cemaat. Otoriteler için neden tehlike derseniz, tanımlanamadığından, simgesel düzende yer verilemediğinden, kategorize edip ona göre politika geliştirilemediğinden, onları şaşırttığından.

Zeynep Sayın şöyle söylüyor: “Kimliklendirilemeyen, devleti, vatanı, şehidi, başkanı, aidiyeti, bayrağı olmayan bir kalabalık, kanayan bir yara gibi Yeni Osmanlıcılığın kalbindedir. “Darbecilerle” işbirliği yapılabilir, “darbeciler” kınanabilir, tanınabilir, yargılanabilir; onlar kimlik siyasetinin sınırları içindedir. Gezi hareketi bu nedenle darbecilere mâl edilmek istenmektedir.” Gezi tanımlanamayanın, muğlak olanın sınırlarındadır bu nedenle bir yerlere mâl edilmek istenir. Gezi’yi bir yere bağlamak otoriteleri rahatlatacaktır, böylece onları kendi istediği kılıfa sokabilecektir. Çünkü muğlak olanın taşıdığı belirsizlik ürkütücüdür, ne zaman patlayacağı, o kalabalığın hep beraber neşeyi, direnmeyi ne zaman arzulayacakları belirsizdir. Devletin ve onun temsilinde liderlerin, Gezi’den kurtulamama nedenleri de budur bana kalırsa. Ve Gezi’deki kalabalık, Dervişlerin, Melamilerin kısaca geçmişin marjinallerinin, devletin adlandıramadığı için ürperdiği o tanımsızların, belleğinin devamıdır.

'Ölüm Ahlakı' Üzerine Düşünmek

Zeynep Sayın’ın Ölüm Terbiyesi “ölüm ahlâkı” üzerine düşündürürken, belleğimizin son yıllarda yük ettiği ölüme dair yaşanmışlıklarımızı bir kere daha hatırlatıyor ve zamanın şimdisinden geçmişe doğru bakmamızı sağlıyor. Ölülere yapılan “kabalığa” karşı nezaketi ve ölüm terbiyesini unutmayalım diyor. Ayrıca kentlere yapılan “mitolojik ve ideolojik” inşaat yapıtlarının altında yatan bilinçaltı politikasına dikkat çekiyor. Muğlak olanın, kimliklendirilemeyenin geçmişten bugüne “marjinal” olanın izini sürüyor. Tüm imgeleri yok edip, sadece kendisini bir imge olarak var etmek isteyenlerin karşısına, Gezi’nin korkutucu “bağzı”sını koyuyor. Çünkü kategorize edilemeyen, geçmişte olduğu gibi şimdide de otoritelerin en büyük kâbusu olmaya devam ediyor.

Devamını görmek için bkz.
 
 
 

Metis Yayıncılık Ltd. İpek Sokak No.5, 34433 Beyoğlu, İstanbul. Tel:212 2454696 Fax:212 2454519 e-posta:bilgi@metiskitap.com
© metiskitap.com 2004. Her hakkı saklıdır.