Bilgi
      
www.metiskitap
    
www.metisbooks
   
 
Logo
 
 
Genel Katalog (Header)
 
BUL
 
  
 
Genel Katalog - Açık
  
 
ISBN 975-342-274-1
13X19.5 cm, 128 s.
LİSTE DIŞI
BASILMAYACAK
Bu kitabı arkadaşına tavsiye et
Bu yazıyı bir arkadaşınıza gönderin
Gönderilecek e-posta adresi 
 
Sizin e-posta adresiniz 
 
Bu kitap hakkında yazmak için
Kitap hakkındaki görüşlerinizi yazın
Başlık
İskender Savaşır diğer kitapları
Tutku 2000, 1995
Ayın Armağan Kitabı
AYIN ARMAĞANI
Diğer kampanyalar için
 
Kelimelerin Anayurdu ve Tarihi
Kapak Tasarımı: Semih Sökmen
Kapak ve İç Baskı Yaylacık Matbaacılık Ltd.
Mücellit Sistem Mücellithanesi
Kitabın Baskıları:
1. Basım: Mayıs 2000

"Durumları geçmiş durumlar doğrultusunda dönüştüren, onları geçmişin kalıplarına dökmeye çalışan (ama aynı zamanda mevcut durumları geçmiş umutlar doğrultusunda aşmaya çalışan da) kelimeler değil, onları kullananlardır. Dilin, onu kullananların (söyleyenlerin, yazanların, okuyanların, çözenlerin) dışında bir gerçekliği yoktur. Yine de kullananlar ölür, kelimeler kalır. Şu fani dünyada, hayatımızdan bazı izler barındırabilecek şeyler içinde en kalıcı olanıdır dil. Üstelik hayatımızdan hangi izleri barındırabileceğine dair bir söz hakkımız da olamaz. Kelimelerle kurduğumuz ilişki, irade, tasarı, bireysellik gibi terimlerin kuşatamayacağı kadar temel ve bütünlüklü bir düzeyde seyreder. Belki de bugün bizim en iradi tasarılarımızı, en parlak umutlarımızı ifade etmek için kullandığımız kelimelerde gelecek kuşaklar en derin korkularımızı işitecekler, ya da tersi... Kimbilir?

Bu kitabımda bir araya gelen metinlerin ardında yatan temel fikri bir cümleyle ifade etmek için İmami'nin şu sözü çok uygun göründü bana: "Nereye bir ad verilmişse, bir sebebi olduğu için o ad oraya verilmiştir. Dünyada sebepsiz verilmiş hiçbir ad yoktur." – İskender Savaşır

İÇİNDEKİLER
Selamlar
Kelimelerin Anayurdu ve Tarihi
Türkçe
Dilin Kökleri
Ben
Teoloji
Sen
O
Çoğul
Korkunun Olumsuzlanması
Hangi Gelecek
Türkçe'de Alışkanlık ve Yetenekler
Şiir ve Hayal
Anadil
Siyaset Dille Yapılır
Otomobil
"Daire", "Büro" ve "Ofis": Üç Terim, Bir Kavram
Yormak
Orta
Unutmak
Sözlük Gibi
OKUMA PARÇASI

"Selamlar" ve "Kelimelerin Anayurdu ve Tarihi", s. 7-11

Selamlar

Birine selam vermekle ona selamet mi dilemiş oluyoruz? Peki, selamet dilemekle ne yapmış oluyoruz?

"Selamet" kelimesini kimi zaman "kurtuluş"la karşılıyoruz, kimi zaman "güvenlik"le, kimi zaman "esenlik"le... Ama hepsi de yetersiz. Hem eksik kalıyorlar ("selamet" kelimesinin kuşattığı anlam alanının tümünü kapsamıyorlar), hem de fazla geliyorlar ("selamet"in kuşattığından daha çoğunu ima ediyor, içermediklerini de içeriyorlar). Bu yüzden selamlaşırken ne yaptığımızı, yine "selam"ın biçimsel akrabalarından hareketle sorgulamak daha yerinde olacak gibi görünüyor.

Birine selam vermekle ona teslim mi oluyor, kendimizi onun ellerine, insafına mı bırakmış oluyoruz? Olabilir, bu ilişkiyi de anlayabilir, selamlaşmanın "selamet"le ilişkisini kurduğumuz gibi, "teslimiyet"le de ilişkisini kurabiliriz. Ama "selamet"le "teslimiyet"in ilişkisi ne o zaman? Bu akrabalığı nasıl açıklayacağız?

Bu kelimeler zincirinin kaçınamayacağımız bir başka öbeğine başvuralım: İslam, İslamiyet, Müslüman, ama selam, selamet, teslimiyet ilişkisini İslam'a dair derin bir hakikatten açıklamakta fazla acele etmemek gerekiyor. Çünkü bu ilişkiye –ya da bir benzerine– Batı dillerinde de rastlamak mümkün:

İstanbul'da hâlâ görebilirsiniz; kimi apartmanların girişinde –bazen yere döşenmiş, bazen kapının üzerinde ama hep girişte– "Salve" yazar. "Selam" anlamına gelen bu kelime Batı dillerinde "selamet" anlamına gelen kelimelerle (salvation) akrabadır.

Dolayısıyla selam vermenin kutsal olanla bir ilişkisi olduğu elbette doğrudur ama bu ilişki İslamiyet'ten de, diğer tek tanrılı dinlerden de eski çağlara aittir. Dinlerin yaptığı hazır buldukları bu ilişkiyi kullanmaktan, üstelik de ona kısıtlayıcı bir yorum getirmekten ibarettir.

O halde bir an için kelimeleri bir yana bırakıp fiilin, edimin kendisinden hareketle soralım: Kime selam verilir? Ya da kimle selamlaşılır?

Bir yabancıyla... Mutlak olarak olmasa da hiç değilse o an için, o an içinde bulunduğumuz durum açısından yabancı olan biriyle selamlaşılır. Yabancılıksa her zaman bir yenilik demektir; içinde hem çarelerinizin çare olamayabileceği bir tehlikeyi, hem de kendi gücünüzle, imkânlarınızla çözemediğiniz bütün sorunları bir çırpıda çözecek bir "Mehdi"yi barındırabilen bir yenilik. Bu yüzden yabancının tekinsizliği kutsalınkiyle özdeştir: Korkutur ve kurtarır, öldürdüğü gibi diriltebilir de; tahrip ve takdir eder.

Yeniden selamlamaya dönebiliriz: Selam verme, kendisini nasıl ifade edeceğini henüz bilmediğiniz yabancı bir güçle barışma çabasıdır. Kendinizi onun şiddetine ve insafına terk edersiniz, gücünü sizden yana kullanacağı, sizin için bir şiddet değil esenlik kaynağı olacağı umuduyla. Selam verilen herkes korku ve umut kaynağı olan bir yabancıdır.

Bu kitabımın ilk yazısı. Biz birbirimize yabancıyız. Selamlar...

Kelimelerin Anayurdu ve Tarihi

Kavramların anlamını araştırırken, her kelimenin bir anayurdu, doğal ortamı olduğunu düşünmek yol gösterici olabilir: Bir anayurt; her kelime için, özellikle anlamlandırmak için telâffuz edildiği bir ilk durum ya da nesne.

Nesnelerden örnek vermek daha kolay olabilir. Örneğin bulunduğumuz yöreye göre, "kuş" öncelikle bir kırlangıcın, bir serçenin ya da bir güvercinin adı olabilir. Bu takdirde, "kuş"la kırlangıç (ya da serçe ya da güvercin) arasındaki ilişki, "kuş"la sözgelimi leylek arasındaki ilişkiye kıyasla daha bir rahat ve saydam olacaktır.

Bazı durumlarda, kelime ile anayurdu arasındaki ilişki daha yakın ve çok daha çözülmez de olabilir. Örneğin bereket sözü... "Bereket versin..." deyip geçiyoruz, oysa kelime şehirlerin hayatına alabildiğine yabancı bir "şey"e işaret ediyor. Ancak köyün, toprağın, tarımın çerçevesi içersinde var olabilecek bir "şey"e... Bilmiyorum, belki bugün de köylerde "bereket" dendiğinde, benim kavrayamayacağım bir doluluk akla geliyordur. Ben "bereket" üzerinde düşündüğümde gözlerimin önüne gelen ancak çok uzak bir dünyanın zar zor seçilen silueti...

Yine de bunu "bereket" kelimesinin anlamını anlamamakla karıştırmamalı. Çünkü kelimelerin anlamı, onların anayurtlarını olduğu kadar tarihlerini de içerir. Ne demek istediğimi açmak için, önce kelimelerin başka bir özelliğine, tekbaşlarına var olmamalarına, değineyim.

Her kelime, binbir türlü farklı iplikten örülmüş bir ağ içerisinde yer alır. "Bereket"in aksine, tebrik etmek gündelik hayatımızdan yakınen tanıdığımız, anlamını kolaylıkla betimleyebileceğimiz bir fiil. Oysa ikisi de aynı kökten türemiş. Bir zamanlar, tebrik etmek, daima bereket kavramına gönderme yapan bir fiil, bir edimdi. Birisini tebrik etmek, onu bereketle ilişkilendirmekti. Nasıl mı? Bilmiyorum.

Bu şekilde, kelimelerin arasındaki anlam bağlarının biçimlerine sinmiş olduğu ilişkiler, aslında en köklü ilişkilerdir. Bir anlamda dilin ruhunu oluştururlar. Ama dilin ruhu bile tarihe karşı duramaz. İşte tebrik ve bereket... Farklı tarihlerde seyretmiş, kendilerine farklı tarihler yaratmış ve dolayısıyla birbirlerine yabancılaşmış iki akraba kelime.

Bu anlamda her kelime bir yolcu, anayurdundan sürülmüş bir gezgindir. Sürekli olarak kendi doğal ortamına yabancı ortamları adlandırmak ve anlamlandırmakla yükümlü kılınmıştır.

Ama hiç de masum değildir bu yolcu; gördüğünü tarafsız bir gözle kaydetmekle, betimlemekle yetinmez. Uğradığı her konuma aslında tecavüz eder; onu anayurdunun anıları doğrultusunda dönüştürmeye çalışır. Ve bu şekilde yeni her durumla giriştiği mücadele, eğer yeterince zorluysa bir iz bırakır kelimenin üzerinde.

"Bereket" kelimesi Arapça "baraka"dan türemiş. Söylenene göre, cahiliye döneminde tasarlanabilecek en yaygın kutsallığa, bir anlamda çölün kutsal ruhuna işaret ediyormuş. İslam âlimleri ona bir sürü teolojik anlamlar yüklemişler. Sonra günün birinde birtakım Anadolu köylüleri onu "bereket" diye söylemişler. Sonra, yıllar sonra, birtakım bankerler, müslümanlara dini inançlarının gereklerinden vazgeçmeden finans kapitalle eklemlenebileceklerini düşündürmek için, hatta belki de gerçekten yaptıkları bankacılığın kelimenin tılsımı sayesinde dönüşeceğini düşünerek, Al Baraka diye bir banka kurmuşlar. Kelime şehirlerin Türkçesine bir de öyle girmiş. Şimdi kelime bütün bu yüklerin ve izlerin arasından kendi anayurdunu, çölün kutsal ruhunu ne kadar hatırlıyor? Kelimenin çevresinde fısıldaşan kimlerin hangi yaşantıları?

Dahası da var. Bereket şehirlerin dünyasına yabancıdır, demiştik. Ama aslında yabancı olduğu bu dünyaya, tebrik etmek fiilinin gölgesinde kaçak girmiştir. Her tebrikte sadece bir mırıltı, hatta işitilmeyen bir mırıltı olarak da olsa varlığını sürdürür. Ve fırsat kollar. Örneğin bu yazı gibi bir fırsatı kollar; yeniden nüfuz edemediğimiz bir karanlık olarak da olsa bize varlığını kanıtlamak, her şeyi anlamadığımızı göstermek, geçmiş olanın hakkını talep etmek için pusuda bekler.

Bu yüzden istediğimiz kadar "Bırakın ölüleri ölüler gömsün," diyelim, ne bir ilk zamana, her kelimenin zaten anayurdunu anlattığı, her şeyin adlı adıyla anıldığı bir Asr-ı Saadet'e dönmeye imkânımız var, ne de unutmaya, tarihin aşıldığı bir sonda her şeyi yeni baştan ve doğru bir biçimde adlandırmaya... Dili kullanıyor olmak, bize ister istemez tarihin yükünü hissettiriyor.

Ama kuşkusuz dil hakkında böyle konuşmak, kelimelerin anayurdundan, tarihlerinden söz etmek mecazi, hatta mitik bir söyleyiş; mitik olduğu unutulduğunda tehlikeli olabilir. Durumları geçmiş durumlar doğrultusunda dönüştüren, onları geçmişin kalıplarına dökmeye çalışan (ama aynı zamanda mevcut durumları geçmiş umutlar doğrultusunda aşmaya çalışan da) kelimeler değil, onları kullananlardır. Dilin, onu kullananların (söyleyenlerin, dinleyenlerin, yazanların, okuyanların, çözenlerin) dışında bir gerçekliği yoktur.

Yine de kullananlar ölür, kelimeler kalır. Şu fani dünyada, hayatımızdan bazı izler barındırabilecek şeyler içinde en kalıcı olanıdır dil. Üstelik hayatımızdan hangi izleri barındıracağına dair bir söz hakkımız da olamaz. Kelimelerle kurduğumuz ilişki, irade, tasarı, bireysellik gibi terimlerin kuşatamayacağı kadar temel ve bütünlüklü bir düzeyde seyreder. Belki de bugün bizim en iradi tasarılarımızı, en parlak umutlarımızı ifade etmek için kullandığımız kelimelerde gelecek kuşaklar en derin korkularımızı işitecekler; ya da tersi... Kimbilir...?

Devamını görmek için bkz.
ELEŞTİRİLER GÖRÜŞLER

Serdar Canbolatoğlu, “Kelimeler”, Artı Gündem, 1998

Kelime arkeolojisi Batıda yaygın ve uzun zamandır yapılıyor olmasına rağmen bizde pek rağbet edilmeyen bir çalışma alanıdır. Sonuçta yazılıp geçilecek üç beş cümle için büyük zamanları göze alıp, lanet bir kelimenin ardına kaç Türkiyeli düşer? İskender Savaşır'ın Kelimelerin Anayurdu ve Tarihi yolculuğunu bu nedenle önemli buluyorum. Yolculuk diyorum çünkü kitabı okumadan önce sağını solunu kurcalamaya başladığımda, yazarın sanki semavi bir çağrının peşine takılıp kelimelerin geçmişine doğru bir yolculuk yaptığı duygusuna kapıldım.

Elimizde birkaç türlü okuma yapabileceğimiz bir kitap olunca, söylenebileceklerin listesi de haliyle kabarıyor. Bir şeyi anlama gayreti ama neyi? Adını tam olarak koyamadım. Kitabın belkemiği de diyebileceğimiz kelimelerin tarihini kurcalamak bize ne kazandırıyor? Bu soruyu yazar da yer yer açık ve gizli olarak soruyor, bazılarını da cevaplıyor. Kitabın başka bir okuması da belki kelimelerin değil, kelimelerin kazdıkça çıkan hallerinin insanlarda bıraktığı izlerin arkeolojisi olabilir.

Devamını görmek için bkz.

Orhan Duru, “Selam Size Ey Sözcükler”, Yeni Binyıl, 7 Temmuz 2000

Kitabın bence en önemli bölümü yarıdan sonra başlıyor. Örneğin yazar burada birtakım klişe deyimlerin anlamları üzerinde durduktan sonra somut ve yaşamımızda doğrudan etkili kimi araç ve yerleşim yerlerinin taşıdığı sözcükleri ele alıyor. Örneğin "Otomobil". Örneğin "Daire, Ofis ve Büro". "Otomobil" melez bir sözcük, yarısı Yunanca'dan yarısı da Latince'den geliyor. "Daire, Ofis, Büro"yu da inceliyor yazar. Savaşır'a göre "Daire" sözcüğünün devletle ilişkisi var. Devletçilik geleneği gücünü yitirdikçe bu sözcüğün de tarihe gömülebileceğini öne sürüyor. Ama sonra kimi apartmanların bölümlerine de "daire" ya da "apartman dairesi" denildiğini anımsıyor. Gene de "daire" sözcüğünün ne zaman ortaya çıktığını bulmaya çalışıyor.

Savaşır başka önemli sorular da soruyor: "Neden devletle ilgisi olmayan kuruluşların çalışma yerlerine 'daire' denilmiyor? Onlara daha çok yeni modaya uyularak 'Ofis', biraz eskilere ise 'Büro' sözcüğü kullanılıyor. Devlet dairelerinde hademeler çalışırken özel sektör 'ofis-boy'lar koşuşturuyor…" Savaşır aynı anlama gelen bu üç sözcüğün ilişkilerini, Türkiye'ye geliş nedenlerini bulmaya çalışıyor. Buna yanıt vermenin çok zor olduğunu sanmıyorum. "Daire" sözcüğü içlerinde en eskisi olmalı. Osmanlıdan kalma. 19. yüzyılda Batılılaşma başladığında daha çok Fransızların etkisiyle "büro" sözcüğü geliyor… Şimdi ise İngilizce etkisindeyiz. O yüzden "ofis" sözcüğünü daha beğeniyoruz… Yazarımızın aslında bu üç sözcüğün bir arada nasıl yaşadığını bulması gerekir bence. Bana kalırsa birilerinin ötekini kovması gerekirdi...

Devamını görmek için bkz.
 
 
 

Metis Yayıncılık Ltd. İpek Sokak No.5, 34433 Beyoğlu, İstanbul. Tel:212 2454696 Fax:212 2454519 e-posta:bilgi@metiskitap.com
© metiskitap.com 2004. Her hakkı saklıdır.