Bilgi
      
www.metiskitap
    
www.metisbooks
   
 
Logo
 
 
Genel Katalog (Header)
 
BUL
 
  
 
Genel Katalog - Açık
  
 
ISBN13 978-975-342-595-7
13x19.5 cm, 142 s.
Liste fiyatı: 16,00 TL
İndirimli fiyatı: 12,80 TL
İndirim oranı: %20
Bu kitabı arkadaşına tavsiye et
Bu yazıyı bir arkadaşınıza gönderin
Gönderilecek e-posta adresi 
 
Sizin e-posta adresiniz 
 
Bu kitap hakkında yazmak için
Kitap hakkındaki görüşlerinizi yazın
Başlık
Ayın Armağan Kitabı
AYIN ARMAĞANI
Diğer kampanyalar için
 
Dünya-Tarihinin Sınırında Tarih
Özgün adı: History at the Limit of World-History
Çeviri: Erkal Ünal
Yayına Hazırlayan: Tuncay Birkan
Kapak Fotoğrafı: Pavel Rahman
Kapak Tasarımı: Emine Bora
Kitabın Baskıları:
1. Basım: Aralık 2006

Sömürgecilik-sonrası tarihyazımını besleyen en önemli akımlardan biri diyebiliriz Madun Araştırmaları (Subaltern Studies) için. Grubun kurucu isimlerinden Hintli tarihçi Ranajit Guha'nın, Avrupamerkezci tarih felsefesi yaklaşımını eleştiren bu kitabı, tarihyazımını derinden etkileyerek haklı bir ün kazanmış, yakın zamanların klasikleri arasına girmiştir.

Birçok ülkenin tarihinin, Batılı tarih felsefesinde kendine dayanak bulan emperyalist amaçlarla yazıldığını, bazı halkların "tarihsizliğe" layık görülerek bütünüyle yok sayıldığını, birilerinin tarihin hikâyelerinden sürekli dışlandığını biliyoruz. Guha'nın açtığı yolun önemi, tarihten dışlanmış madunları tekrar tarih sahnesine dahil etmenin yöntemini araştırmış olmasıdır. Guha, insanlık tarihini devlet ve imparatorlukların, büyük adamlar ve çatışan medeniyetlerin herhangi bir ahlâki kaygı güdülmeksizin tutulan kayıtlarına indirgemekle suçlar tarih felsefesini ve "tarihsizler"in tarihin aktörleri haline gelebilecekleri farklı bir tarihçiliğin koşullarını tartışır.

Avrupamerkezci ve devletçi Dünya-tarihi anlayışının çizdiği sınırların ötesine geçebilmek için ne yapmalı? Tarihçiler anlatılarını, "tarihsiz halklar"ın geçmiş deneyimlerini ve gündelik hayatın tarihselliğini içerecek hale nasıl getirebilirler? Yazar tarihçilerin bunu en başta edebiyattan öğrenebileceklerini ileri sürüyor. Ünlü Hintli şair Tagore'un kitapta ek olarak yer alan "Edebiyatta Tarihsellik" yazısında savunduğu "tarihçilerin indirgeyici yaklaşımları karşısında yaratıcı bireyin kendine özgü tarihselliği" fikrinden hareketle, tarihçileri başka bir tarih yazmaya çağırıyor: Hegel'in başta ortaya attığı, ardından "tarihin nesri"ne kurban ettiği "dünyanın nesri"ne gerçekten açık bir tarih...

İÇİNDEKİLER
Önsöz
1 Giriş
2 Tarihsellik ve Dünyanın Nesri
3 Tarihin Nesri ya da Dünya-Tarihinin İcadı
4 Deneyim, Hayret ve Tarihselliğin Pathosu
5 Epilog: Tarihyazımının Sefaleti – Bir Şairin Serzenişi

Ek: Edebiyatta Tarihsellik
Rabindranath Tagore
Notlar
Sözlük
Dizin
OKUMA PARÇASI

Giriş, s. 11-19.

Üç dersten ve bir epilogdan oluşan bu küçük kitap, yirmi küsür yıl önce girilen yönelimi devam ettiriyor. Fakat bu yönelimi şimdiye kadarki çalışmalarımda burada olduğu kadar derinleştirmemiştim. O zamanlar asıl dert ettiğim konu, Güney Asya tarihyazımındaki elitizmin eleştirisiydi. Söz konusu eleştiriyi geliştirdiğim sırada, Britanya'nın Hindistan Yarımadası'nda hegemonyasız bir hâkimiyet kurmasındaki kendine özgü, tuhaf, daha doğrusu özgün durumun, Hint geçmişine bir sömürge devleti inşa etme amacıyla el koymayı ve bu geçmişi kullanmayı gerektirdiğini göstermeye çalışmıştım. Gerek Raj'ın yapısında gerek Raj'ın var olduğu dönemde,(*) her şey öyle ya da böyle bu devletçi girişim ile ilintiliydi. Vergilerin toplanmasından, yargı sistemi ve sömürge ordusu aracılığıyla arazi mevzuatının çıkarılmasına, Batı tarzı eğitim ve İngilizcenin resmi dil mertebesine yükseltilmesi yoluyla sömürgeci bir kültürün yayılmasına kadar bütün idari işlerin, yani "İngiltere'nin Hindistan'daki İşi"nin her veçhesinin yolunda gitmesi, Hindistan tarihinin, James Mill'ın gayet ferasetli bir şekilde iddia ettiği üzere, "Britanya tarihinin hayli ilginç bir parçasına" indirgenmesine bağlıydı. İşte tam da bu yüzden, Hintlilere ait bir Hindistan tarihi yazarak kendi geçmişlerini yeniden ellerine geçirmeye çalışmanın Hintlilere düştüğünü ileri sürmüştüm.

1988-89 yıllarında Subaltern Studies VI'daki bir makalede ve Deuskar Dersleri'mde uzun uzadıya tartışılan bütün bu soruna, Dominance Without Hegemony (1997) [Hegemonyasız Hâkimiyet] başlıklı kitabımı bilen okurlarımın en azından bazıları aşina olabilirler. Gelgelelim, tarihyazımının kendi kaderini tayin etmesi çağrısının, söz konusu çağrının gündeme getirdiği sorular akademik pratik içinde tedricen ortaya çıkarken ele alınsa daha çok önemsenip daha iyi anlaşılacağını fark etmeye başladım. Sömürgeleştirilenlere, istila ve sömürgeleştirmenin el koyduğu geçmişlerini yeniden ellerine alma çağrısında bulunan bir tasarı özü itibariyle radikal bir niteliğe sahip olduğu için, bu sorular zihinlerde belirmek zorundadır zira. Mülksüzleştirenleri mülksüzleştirme çağrısı niteliğindeki bu tasarı, meselenin köküne kadar gitmesi ve apaçık bir mülksüzleştirme olan bir tarihyazımının neleri içerebileceğini sorması anlamında radikaldir.

Bu tür bir tarihyazımı hem istila gerçeğini ya da istilanın yarattığı baskıyı hem de bu olguların sömürgeci bilginin bütün veçheleriyle çarpışmasını içerir. Filoloji ya da siyasal iktisat, seyahatname ya da etnografi, ya da o uzun sanat ve bilimler listesinin herhangi bir kalemi, yani bu tarife giren her şey bu suça ortaktı. Ama bütün bu sanat ve bilimleri kuşatan ve kapsayan felsefe ise suç ortaklarının en büyüğü sayılır. Felsefe bu önceliği, sömürgecilikle birlikte anılan çeşitli faaliyetler ve ideolojilerin hepsini, Akıl başlığı altında bir araya toplamasını ve düzenlemesini sağlayan soyutlama gücüne borçludur. Bu tür soyutlamaların en etkili alıştırmalarından biri olan ve bu sayfalarda izini sürdüğümüz konuyla şüphesiz doğrudan alakalı olan bir kaynağı, Hegel'in tarih üzerine yazılarında bulabiliyoruz. Die Weltgeschichte tabiri, Hegel'in bu konu hakkında söylediği şeyleri veciz bir şekilde özetliyor aslında. İngilizcede "World-history" (Dünya-tarihi) olarak karşılanan bu tabiri, kitap boyunca iki sözcük arasına kısa çizgi koyarak kullanacağız. Bundan maksadımız, söz konusu ifadenin bir betimlemeden ziyade bir kavram olduğunu vurgulamak.

Hegel bu terimi kuşkusuz Aydınlanma'dan miras aldı. Fakat bu terimi öyle bir biçimde işledi ve ona öyle yepyeni bir içerik bahşetti ki sonunda Dünya-tarihi "Tarihteki Akıl" ile eşanlamlı hale geldi. Dünyayı ve dünyanın tarihselliğini oluşturan fenomenlerden her türlü somutluğun çekip çıkarılmasına imkân tanıyan bir tarih görüşüdür bu. Marx'ın Hegelci metinler hakkında yaptığı bazı yorumlar, Aufhebung mantığının, bir başka deyişle, "inkârın ve içermenin, yani olumlamanın bir araya getirilmesi" yoluyla icra edilen aşma ediminin bu tür bir soyutlamayı nasıl yaptığına işaret etmektedir. Marx örneğin Hukuk Felsefesinin Öğeleri'nde şunları der:

Medeni hukukun aşılması eşittir ahlak, ahlakın aşılması eşittir aile, ailenin aşılması eşittir sivil toplum, sivil toplumun aşılması eşittir devlet, devletin aşılması eşittir dünya tarihi.

Bu Aufhebung dizisi sonucunda söz konusu kendilikler "fiili varoluşlarından" edilir ve birer felsefi kavrama dönüşürler. Marx şöyle devam eder sözlerine:

Benim hakiki dinsel varoluşum din felsefesindeki varoluşumdur; hakiki siyasi varoluşum hukuk felsefesindeki varoluşumdur; hakiki doğal varoluşum, doğa felsefesindeki varoluşumdur; hakiki sanatsal varoluşum, sanat felsefesindeki varoluşumdur; hakiki insani varoluşum, felsefedeki varoluşumdur. Keza, dinin, devletin, doğanın, sanatın hakiki varoluşu, din, doğa, devlet ve sanat felsefesidir.(1)

Aynı şekilde, insanın dünyadaki hakiki varoluşu olarak tarihsellik, aşma edimi yoluyla tarih felsefesine çevrilir ve insan geçmişinin somutluğu Dünya-tarihi kavramına kurban edirilir. İlerleyen sayfalarda geliştirilecek savda işte tam da bu yüzden bu kavramla ve onun Hegel'in tarih felsefesi içindeki kullanım şekilleriyle meşgul olacağız.

Aufhebung, Marx'ın her terimin kendisinden önceki terimi aştığı, Ansiklopedi'deki benzer bir diziyi okumasında işaret ettiği üzere, "kavramsal bir kendiliğin aşılması" anlamına gelir. "Böylece, bir kavram olarak özel mülkiyet, ahlak kavramında aşılmış olur vs. Ta ki en son terim olan mutlak bilgi, hiyerarşik olarak en tepeye çıkana, diğer bütün terimlerin onun içinde aynı anda hem çözülüp hem olumlandığı en yüksek terim haline gelene kadar.(2) Keza Hukuk Felsefesi'nden alınan demin bahsettiğimiz dizideki aşma düzeni, Hegel'in sırf bu kitapta değil, Hukuk Felsefesi ve Dünya Tarihi Felsefesi Üzerine Dersler adlı çalışmalarında da açıkça gösterdiği üzere, Dünya-tarihinin Tanrı ya da Geist kavramı tarafından aşılmasıyla son bulur.

Aşma edimi, bu son örnekte, Dünya-tarihi lehine daha üstün bir ahlak iddiasını beraberinde getirir. Bizzat Hegel'e göre, aşma yoluyla ilahi bir tasarı haline getirilen Dünya-tarihi, "bir teodise(**), Tanrı'nın yapıp ettiklerinin gerekçelendirilmesi olarak görülebilir".(3) Hegel'in diliyle söylersek, "Tanrı dediğimiz şey, salt genel bir fikir olarak değil etkili bir güç olarak da iyiliktir." Böylece Dünya-tarihi, yani "takdiri ilahinin planı", tanım itibariyle ahlaki bir kutsallık halesine bürünür. Aşma zincirinde anahtar nitelikteki bir bağlantı olan ve böyle bir planı "etik bütünün" "somut tezahürü" olarak sunan devlet ise, "bizatihi etik yaşamı oluşturur".(4)

Dünya-tarihi, felsefenin sırtına tırmanarak yüksek ahlaki zemine ulaşmayı işte böyle başarmıştır. Felsefe ise, kendi payına, sahiden de Emperyalizm Çağı'nın evladı olduğunu kanıtladı. Plutarkhos'un Diyojen ile İskender'in Korintos'daki buluşması hakkında anlattığı hikâyeyi kendimize rehber alırsak, filozofların dünya fatihleriyle aralarına mesefe koymaya hevesli olduğu bir zaman vardı.(5) Kolomb-sonrası dönemde durum pek de öyle değildi; zira en seçkin felsefe düşünürlerinden biri şu satırları yazabiliyordu:

Dünya tarihi ahlak derken kastedilen şeyin ait olduğu düzlemden daha yüksek bir düzlemde hareket eder.... Dünya tarihinin bireyleri olan büyük adamların fiilleri, hem kendi içlerindeki önem itibariyle (...) hem de seküler bir anlamda haklı görünür. Ama seküler bakış açısından bakıldığında da, bu tür bireylerin ait olmadığı ahlaki çevreler, dünya-tarihsel fiiller ve bu fiilleri icra edenler aleyhinde tasavvurlar üretmemelidir.(6)

Dünya-tarihinin sınırında duran eleştirimiz, bu tavsiyeyi göz önünde bulundurmamaktan ötürü hiçbir pişmanlık duymuyor. Bu tavsiye, Dünya-tarihinin dışında bırakılanların gözlerinde, şöylesi "dünya-tarihsel fiilleri" görmezlikten gelmek anlamına geliyor: kıtaların ırzına geçilmesi, kültürlerin yok edilmesi, çevrenin zehirlenmesi. Üstelik bu fiiller, "dünya tarihinin bireyleri olan büyük adamların" imparatorluklar kurmasına ve tâbi halkları, emperyalizmin sözde-tarihsel dilinin ancak Tarih-öncesi diye tasvir edebildiği döneme hapsetmesine yarıyordu.

Burada sunulan eleştiri, Dünya-tarihi ile hesaplaşmaktan, biraz önce alıntılanan kısa parçada Hegel'in bu kavrama tanınmasını rica ettiği ahlaki ehliyeti tanımamaktan ve Hegel'in "ahlak ile siyaset arasındaki o çok tartışılan ve bir o kadar da yanlış anlaşılan ikilik" hakkındaki uyarısına aldırmamaktan memnundur.(7) Tam aksine, burada Dünya-tarihinin felsefece teyit edilmiş "yüksek ahlakını", onun siyaseti ile yüzleştirmek gibi bir niyet güdüyoruz tam da ve bunun için, sömürge boyunduruğu altına aldıkları toprakların ve halkların yetkili tarihçileri olma iddiasındaki sömürgecilerin ahlakı hakkında bazı zor sorular soracağız. Bunu yapmamızın tek sebebi, sömürge yönetiminin siyasi sicilini tartıştığımız konuyla bir şekilde ilgili sayılabilecek genel terimlerle ortaya sermek değil. Biz daha çok, dar bir şekilde tanımlanan devletçilik siyasetlerinin esaret altında tuttuğu sömürgelik geçmişinin temsiliyle ilgileneceğiz.

Bu esaret, tarihyazımının yetersizliği yüzünden dikkatimizi çekti. Bu yetersizlik, sömürgeleştirilenlerin gözünden bakıldığında, bir tür sömürgeci bilginin tesis ettiği hâkimiyetin ne boyutlara ulaşmış olduğunu gösteren bir ölçüden ibarettir. Raj'ın destek verdiği ve çoğalttığı bu bilgi, sömürgelik dönemi öncesindeki yerli anlatıbilimlerin yerini genellikle modern ve Batılı anlatıbilimlerin almasına yol açmıştır. Güney Asya tarihyazımına katı bir şekilde yerleşmiş olan bu devletçilik, tam da kazandığı başarı yüzünden biz tarihçileri onu bir sorun olarak kavramaktan alıkoyan bu anlatıbilimsel devrimin sonucudur. Dünya-tarihine dahil olmuş olan bizler, Hint geçmişine dair anlayışımızı, zanaatımızı ve akademisyen olarak yürüttüğümüz mesleğimizi bu devrimin kendisine borçluyuz. Bizler, Dünya-tarihinin bizim için inşa ettiği bu paradigma içinde çalışıyoruz ve dolayısıyla, onu sarsma ve değiştirme ihtiyacını karşılayamayacak kadar yakın ve bağlıyız ona. Eleştirimizin ilham almak için komşu bilgi alanlarına, tabiri caizse çitin üzerinden bakmak zorunda kalmasında ve bu ilhamı tarihselliği ele alışı bakımından tarihyazımından ciddi bir şekilde farklı olan edebiyatta bulmasında şaşılacak bir yan yok bu yüzden.

Epilogda tartışıldığı üzere, çağımızın en büyük Güney Asyalı yazarı olan Rabindranath Tagore'a göre, tarihsellik edebiyat eserlerinde devletçi kaygılar içinde eriyip gitmemiştir. Geçmiş, onun kanaatince, anlatılarını kamusal meselelere sıkı sıkıya bağlı tutmakta ısrar eden akademik tarihyazımından farklı olarak, edebiyatta yaratıcı bir şekilde yeniler kendini. Bu bakımdan söylediklerinin gücü sadece bağımsızlığından kaynaklanmaz. Geçmişin araştırılmasını at gözlüklü sömürgeci bilgiye indirgemiş olan loncaya besbelli ki hiçbir şey borçlu değildir. Daha önemli olan şey, gözlemlerine damgasını vurmuş olan bilgeliktir. Dilin sınırına, tehlikeli bir şekilde yakın yaşama deneyiminden doğan bir bilgeliktir bu ki hakikaten yaratıcı bir yazar olmak için tam da böyle yaşamak gerekir. Zaten yaratıcı bir yazarın işi dilin bütün imkânlarını kullanmak ve onu sonuna kadar zorlamaktır. Tagore'un baktığı yerde bir sınır olduğunu fark etmeyi öğrenmiş olmasına sebep olan şey de budur ki Dünya-tarihinin sınırının onun gibi bir şairin keskin mi keskin gözlerinden kaçması çok zordur. Gelgelelim, Tagore'un tarihyazımının sefaleti hakkındaki serzenişi, bu türün başarısızlığına dair bir yorum olmakla kalmaz, geçmişle yaratıcı bir ilişkiye girmeleri, onu insanın gündelik dünya içindeki varlığının hikâyesi olarak görmeleri için tarihçilere çıkarılmış bir davetiyedir de. Kısacası, tarihselliğin Dünya-tarihi içinde kapatıldığı yerden kurtarılmasına yönelik bir çağrıdır bu. Burada sunduğumuz eleştiri, bu çağrıya bizim verdiğimiz cevaptır.

Notlar

(*) Raj: Hindistan'da 1947'ye kadar süren Britanya yönetimine verilen ad. (ç.n.) Yukarı
(1) Karl Marx, "Economic and Philosophical Manuscripts of 1844", Karl Marx ve Friedrich Engels, Collected Works içinde, Londra: Lawrence & Wishart, 1975, 3:340. Yukarı

(**) Kötülüğün mevcudiyeti karşısında Tanrı'nın inayetini ve adaletini savunan bir teoloji dalı. (ç.n.) Yukarı
(2) A.g.y., s. 340-1 ve s. 605 n. 105. Yukarı
(3) Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Lectures on the Philosophy of World History. Introduction, İng. çev. H.B. Nisbet, Cambridge: Cambridge University Press, 1975, s. 42 Yukarı
(4) A.g.e., s. 67, 93, 94. Yukarı
(5) Plutarch's Lives, Londra: J.M. Dent, 1939, 2: 473. Yukarı
(6) Hegel, Lectures on the Philosophy of World History, s. 141. Yukarı
(7) A.g.e. Yukarı

Devamını görmek için bkz.
ELEŞTİRİLER GÖRÜŞLER

Mahmut Temizyürek, "‘Tarihsizler’in tarihi için...", Radikal Kitap,6 Nisan 2007

Dünya Tarihinin Sınırında Tarih, Batı tarih anlayışının eleştirel çözümlemesine yeni düşünceler getiren bir kitap. En yetkin kavram ve ifadelerinin Hegel'de bulunduğu Avrupa merkezli tarih anlayışının, çözümlenmesi niteliğinde. Hegel şöyle diyordu: "Tarihin olması için bir devletin ve bir yazının olması gerekir. Ancak devlet yazar tarihi ve devletin tarihi yazılır ancak; devlet yoksa tarih de yoktur." Bu düşünce aslında Rönesansla birlikte oluşmuş bir sömürge çağı düşüncesi. Batıdan kalkan gemiler, o gemilere binen çapulcu fatihler, Amerika'yı ve Güney Asya'yı, yağmalamaya koyulduklarında, aslında uygarlık adına büyük bir vahşeti de tarihe kaydetmişlerdi.

Ülkelerini istila ettikleri halkların öyküsü, kendilerinin o ülkeye ayak basmasıyla başlıyordu Batı tarihyazımında. Eski Dünya, keşfettiği Yeni Dünya'nın gerçeğine karşılık bulmak için yeni isimler, yeni kavramlar, yeni kategoriler icat ediyorken, buldukları kavramlardan biri de 'Tarihsiz halklar' kavramıydı. Batı'nın Doğu'yu istilası sırasına yerlileri işaretleyen 'öteki' tanımı, Batılının da kendini tanımasında önemli bir etken olmuştu aslında. 'Bu ilkeller', 'bu vahşiler' karşısında 'biz uygarlar' diyorlardı kendilerine. 'Özgürlük nedir bilmeyen' yerlilere özgürlüğü öğretiyorlardı. Yerlilerin ellerine bir İncil, ayaklarına bir çift pabuç tutuşturmayı Yeni Dünya'ya uygarlık götürmek sandılar. Batı uzun süre bu tanımlardan övünç duydu.

Ranajit Guha, bu anlayışın felsefi kavramlarını irdeliyor. Sömürge halkları tarihsizleştirme pratiğinin nasıl bir zihinle işlediğinin şifrelerini çözümlerken sıkı bir kavram analizi ve karşılaştırması yapıyor. Edward Said'in başlattığı Şarkiyatçılık tartışmasını yeni bir aşamaya çıkarıyor Guha.

'Tarihinizi başınıza çalın'

Kitaptaki örnekler, daha çok Hint kaynaklı. Hegel'den alıntılanan şu söz, sayfalar boyunca yapılan çözümlemenin konusunu oluşturuyor: "Hindistan'ın hem kadim dinsel kitapları ve harika şiir yapıtları hem de antik hukuk kitapları vardır...; fakat hâlâ bir tarihi yoktur." Bu anlayıştaki egosantrizm, Guha'nın eleştirel hedefi.

Bu eleştirilerin, ünlü Hintli şair Rabindranath Tagore'un ukdesini vasiyet gibi hissetmiş bir tarihçi tarafından yazıldığı apaçık. Hintli tarihçi Ranajit Guha, Madun Araştırmaları Grubu'nun kurcusu olarak da biliniyor. Guha, tarihi yalnızca imparatorların, kralların ve onları yaptığı kamusal işlerin kaydı olarak gören indirgeyici Batı tarihyazımı anlayışı karşısında, şiirin, destanın içindeki yaşantıların tarihini de yazmış olan büyük şair Tagore'un şu serzenişini asla unutmamış: "Tarihinizi alın da başına çalın!" Bu serzenişin ardındaki gerçeklik, Hint şiirinin, destanının, efsanelerinin nasıl bir tarih değeri taşıdığına yönelik çözümlemeler, kitabın aslı gövdesi. 'Şiirin işlevi', 'deneyim', 'hayret', 'itihasa' gibi ('aynen öyle oldu' anlamında), 'anlatıcı', 'dinleyici' gibi bazı kavramların Batı'da olmayan ya da farklı biçimdeki anlamları, Hint yazınındaki özellikleriyle betimleniyor. Bu kavramların belirli anlatı ritüellerindeki işlevleri, Doğu kültürünün anlaşılması için de önemli anahtar niteliğinde.

Gelgelelim, sonuçta yenilenin hesabıyla galibin hesabı aynı değil, tarihi yazan galip efendi oluyor. Sonlara doğru şöyle diyor yazar: "Neticede paradigmalar muharebesini kazanan Batı olmuştur. Deneyim hayret'e, Dünya-tarihi itihasa'ya galebe çalmıştır." Peki, her şey bitti mi? Hayır! Ranajit Guha, dilsiz, tarihsiz, nesirsiz bırakılmış dünyanın, madunların, tarihsiz bırakılmış halkların tarihini, getirdiği kavramlar ve yeni paradigmalarla yazmaya inançla, bilinçle davet ediyor.

Madun Araştırmaları Grubunun bir başka üyesinin, Partha Chatterjee'nin Milliyetçi Düşünce ve Sömürge Dünyası, önceden çevrilmişti Türkçeye. Bu kitap da, antiemperyalist savaşları kazanan sömürgelerin modernleşme sürecinde zihinlerindeki karmaşayı çözümlüyor. Elde var iki; 'madun araştırmaları' literatürün Türkçede iki önemli kaynağı oldu.

Devamını görmek için bkz.

Soner Torlak, “Başka bir tarih mümkün!”, mavidefter.org, 5 Mayıs 2008

“Chacko çocuklara, kendisi bundan ne kadar nefret etse de hepsinin de Anglofil olduğunu açıkladı.

Anglofillerden oluşan bir aileydiler. Yanlış yöne götürülmüşler, kendi tarihlerinin dışında kapana kısılmışlardı; ayak izleri silindiğinden onları izleyip geriye dönemiyorlardı. Çocuklara, Tarih’in, gecenin içindeki eski bir ev gibi olduğunu söyledi. Bütün ışıkları yanan. İçinde ataların fısıldaştığı.

“Tarihi anlamak için” dedi Chacko, “içeri girip konuşmalarına kulak vermeliyiz. Kitaplara ve duvardaki fotoğraflara bakmalıyız. Kokuları koklamalıyız” (...) “Ama içeri giremeyiz” diye açıkladı.

Chacko, “çünkü kapılar kilitli. Pencerelerden içeri baktığımızda gölgelerden başka bir şey göremeyiz. Dinlemeye çalıştığımızda bir fısıltıdan başka bir şey gelmez kulağımıza. Bu fısıltıyı da anlayamayız, çünkü zihinlerimizi bir savaş doldurmuştur. Kazandığımız ve yitirdiğimiz bir savaş. Savaşların en kötüsü. Düşleri ele geçiren ve onları yeniden gören bir savaş. Bizi fethedenlere hayran olmamıza ve kendimizi hakir görmemize yol açan bir savaş”. (...) “Biz savaş tutsaklarıyız” dedi. “Düşlerimiz hadım edildi. Hiçbir yere ait değiliz. Demir almış, dalgalı denizlere yelken açmışız. Hiçbir kıyıya çıkmamıza izin verilmeyebilir. Kederlerimiz asla yeteri kadar üzüntü vermeyebilir, sevinçlerimiz asla yeteri kadar mutluluk vermeyebilir, düşlerimiz yeteri kadar büyük olmayabilir, hayatlarımız da asla yeteri kadar önemli olmayabilir. Hiç önemli olmayabilir.” (...) “Akranları başka şeyler öğrenirken Estha ve Rahel, Tarih’in kendi koşullarını nasıl tartıştığını ve yasalarına karşı gelenleri nasıl cezalandırdığını öğrendiler. Onun tiksindirici tok sesini duydular. Kokusunu koklayıp asla unutmadılar.

Tarih’in kokusu. Tıpkı rüzgârla gelen bayat gül kokusu gibi. Sıradan şeylerin içinde sonsuza dek gizlenecekti. Elbise askılarında. Domateslerde. Yoldaki asfaltta. Bazı renklerde. Bir lokantadaki tabaklarda. Sözcüklerin yokluğunda. Ve gözlerdeki boşlukta (1).” (Arundhati Roy, Küçük Şeylerin Tanrısı s. 66-69)

"Hindistan’ın hem kadim dinsel kitapları ve harika şiir yapıtları hem de antik hukuk kitapları vardır..; fakat hâlâ bir tarihi yoktur.” Hegel, Dünya Tarihi Felsefesi Üzerine Dersler.

Ranajit Guha Latin Amerika’nın sömürgeciler tarafından yazılmış tarihini altüst ederek tarihsizliğe mahkûm edilmiş milyonlarca insanı Latin Amerika’nın Kesik Damarları’nda bir kez daha kanlı canlı şekilde tarih sahnesine çıkartan Eduardo Galeano, “gerçeğin ne olduğuna bakmadan onu değiştirmenin sihirli bir formülü yok. Bir şeyi değiştirmek içinse önce ne olduğunu görmek gerekiyor. Buradaki sorun da bu. Onu göremiyoruz, kendimize körüz çünkü kendimize başkalarının gözüyle bakmaya şartlandırılmışız." (2) diyordu. İletişim araçlarındaki teknolojik patlamayla birlikte manipülasyon ve dezenformasyonun ve dolayısıyla “egemen resmi tarih yazımının” günlük biçimde yeniden üretilir hâle gelmesi, özellikle ağır sömürgeci dönemler yaşamış toplumların “gerçek tarihlerine ulaşmaları” sorununu yeniden ve daha yakıcı biçimde önümüze getiriyor.

Sömürgeci, milliyetçi ve Marksist tarih yazımlarını sıradan insanları tarih dışına itme eksiğiyle malul olarak gören ve “bu madunları” belirli tarihsel, politik, ekonomik, sosyal, kültürel bağlamlarda tarihsel olarak belirlenmiş bir kategori olarak ele almak suretiyle, sıradan insanların elinden alınarak “devlet"lere verilen tarih yapma hakkının yeniden bu insanlara verilmesini savunan “Madun Araştırmaları (Subaltern Studies)”nın önemli bir isminin kitabını konu edineceğiz: 1960'larda yazmaya başladığı alternatif tarih teorisi denemeleriyle “Madun Araştırmaları"nın başını çeken Ranajit Guha’nın Dünya-Tarihinin Sınırında Tarih adlı kitabı Metis Yayınları tarafından yayınlandı.

Guha, bu kitap özelinde (3), Hegel felsefesine dahil olan Avrupa/Batı-merkezli ve devlet merkezli aşamacı tarih tezleriyle hesaplaşıyor. Hegel’in bir halkın bir tarihe sahip olabilmesi için son kertede “burjuva-demokratik bir devlet modeli”ne sahip olması ve aksi takdirde tarih öncesinde olduğu yerde sayması olarak tercüme edilebilecek dünya-tarihine yönelik tezlerine yükselen itirazıyla Guha, Gramsci’den ödünç aldığı “madun” (subaltern-subordinated) kavramıyla tanımladığı tarihsiz yığınların yok sayılan tarihlerinin yeniden yazılması ve sömürgeci tarih yazımıyla hesaplaşılması çağrısında bulunuyor.

Madun araştırmalarını ortaya çıkaran temel dinamiklerin kabaca şunlar olduğu söylenebilir: Bir: Hegel felsefesinin temel dinamiklerinden biri olan ve Marksizm’de de kısmen içsel halde bulunan Avrupa-merkezci öz. İki: Marksizmin Çin ve Hindistan başta olmak üzere devleti ve her türlü zor mekanizmasını tasfiye ederek “üreticilerin özgür birliği”ni kurmayı hedefleyen ahlaki nosyonunun geliştirilmesi yerine verili alandaki zorunluluklar ve mücadelenin ihtiyaçları doğrultusunda (ki bu kesinlikle yapılan şeyi haklı çıkarmaz) mekanikleştirilmesi. Üç: Hindistan’da tarihsel kökenleri de bulunan, sömürge döneminde ciddi biçimde kurumsallaştırılmış ve bağımsızlık sonrasında ise tasfiye edilemeyerek katılaşan etnik/cinsel/milliyetçi/dini saçakları olan kast yapısının varlığı.

Guha’nın eseri, alternatif tarih yazımı için gereken motivasyonu Hegel’in önermelerine karşıtlık üzerinden Hegel’in teorisine dâhil olan Avrupa-merkezcilik, indirgeyicilik ve devleti mutlaklaştırmayla cepheden bir savaşa girerek sağlıyor. “Hegel Hindistan’ın onmaz tarihsizliği hakkında nutuk çekedursun, nakledilen doku apaçık tutmuştu” diyen Guha, Hegel’in tarih yazımının sömürgeci hegemonyayı meşrulaştıran altyapısına değinerek, “Altında ticaretini yürüttüğü ya da savaşlarını verdiği bayrağa bakmaksızın sömürgeciliğin göğsünü kabartan bir başarıydı bu. O çağın en önde gelen imparatorluk kurucuları olan Britanyalılar ise, bunu, uygarlaştırma misyonlarının çarpıcı bir başarısı olarak okul kitaplarına yazmakta haklıydılar. Biliyoruz ki o misyon, Batı’nın fethettiği topraklara götürdüğü İncil’den, sabundan ve tarihten oluşan bir paketti."

Hegel’de tarihsel gelişimin son noktası “anayasal burjuva devlet”tir. Hegel’e göre bir bireyin doğal varlığından kendini özgürleştirdiği süreç “manevileşme” sürecidir. Nesnel durumuna felsefi bir kavrayışla bakan birey, iradesi üzeride dışsal engellemeler olarak görünen şeylerin, düşüncenin de kendi iradesi olması gibi, bu kavrayışla nesnel gerçekliğin bağdaştırılabileceğini görür. Hegel, böyle bir kavrayış, bağdaştırma ve özgürleşmenin ancak “iyi eğitim sonucu çok yönlü biçimde yetkinleştirilmiş devlet adamları” sayesinde gerçekleşebileceğini söyler. Bu anlamda, birbirleriyle etkileşim içinde olan çeşitli bireyler, cemaatler, toplumsal sınıflar ve milliyetlerin bir tarihinin olabilmesi ancak “devletleşmeleriyle” ve bu dağınık topluluklar içinde olan bireylerin de “vatandaşlaşmalarıyla” mümkün olabilir. Her ne kadar Marx’ın kuramında “devlet” bir yapıcı öğe değil, aksine belirli bir alanda bireylerin üzerinde yaptırım (zor) gücüne sahip yabancılaşmış bir yapıysa da, Marksizm’de de anayasal burjuva devlet, toplumsal ilerlemenin uğraklarından biri sayılmıştır.

Hegel’de varlığı belirleyen, onun bilincine varmaktır. “Din, halkın ne olduğunu ve onun en yüksek varlığının bilincidir.” Bu temel önerme, Hegel’i, dinlerinin teolojik ve kurumsal gelişkinliklerinin, halkların özgür olabilme potansiyellerini açığa vurduğu doğrultusunda götürür. İnanç-bilinç paralelliğini kurmasının ardından inançları da hiyerarşik bir dizine sokan Hegel’e göre, soyut bir tanrıya tapmak, örneğin Hindular gibi nesnelere ya da hayvanlara tapmaktan daha gelişkin bir şeydir. Dolayısıyla, Avrupa tarihinde yaşanan “ilerlemeler”, çok tanrılı dinler, tek tanrılı dinler, kurumsallaşmış din (kilise), kurumsallaşmış dini çağın gereklerine göre yeniden yapılandırma (reform) ve kurumsallaşmış dinin tasfiyesi (Fransız devrimi) ve devletin yeniden kuruluşu (anayasal monarşi) bütün dünyada bu sırayla yaşanacaktır ve özgürleşmek de ancak bu hiyerarşik tarihsel ilerlemenin neresinde olunduğuyla ilişkilidir.

Guha’nın diğer bir hesaplaşma alanı da tarihin mekanikleştirilmiş sınıfsal tespitler üzerinden yazılması. Guha’ya göre, madun olarak adlandırılan etnik, dini, cinsi, sınıfsal ve kastsal kökenleri nedeniyle dışlanmış ve hor görülen yığınların ön ayak olduğu ya da içinde yer aldığı hareketleri, isyanları ve devrimleri sadece sınıfsal referanslarla tarif etmek çok kolay görünmüyor. Bu kalabalıklara belirli sınıfsal kalıplar biçerek onların bu aidiyetler çerçevesinde bir siyasi içgüdü geliştirdikleri ve toplumsal mücadeleye girdilerinin de bu eksende olduğuna yönelik kavramlaştırma, Madun Araştırmaları ekolüne göre, en hafif tabirle sınıfta kalıyor. Ekol daha çok bu kalabalıkları harekete geçirenin kökenleri Marksizm’den daha gerilerde olabilecek ve kendini sürekli bir alt kültür ortamında yeniden üretebilen “özerk ideolojiler” olabileceği üzerine yoğunlaşıyor. Özerk ideolojilerin kaynaklarını ise büyük düşünürlerin kitaplarında ya da teorik tartışmalarda değil, halkın daha organik bağlar içinde olduğu, hem belirlediği ve hem de tarafından belirlendiği alt-kültür manzumeleri, şiirleri, edebiyatı, türküleri ve argosunda arıyor.

Madun araştırmaları, modern anlamıyla sınıflara sahip olmamış halkların toplumsal gerilimlerini ve hâkimiyet-maduniyet ilişkilerini “sınıfsal perspektif”le çözememenin dayattığı bir çözüm yoludur. Dolayısıyla, bir halkın tarihini ekonomik belirleyici teknik metinler, mekanik sınıfsal ittifaklar ve ayrışmalar toplamı veya resmi tarih yazımlarında aramak yerine o halkın var olduğu süre boyunca yaşamından süzerek ürettiği yazılı ve sözlü her türlü gelenek, görenek, kültür ve folklor öğesi, bir halkın tarihini yazabilecek cephaneyi sağlayabilir. Doğrusu, bir toplumsal yapının çözümlenmesi, onu kaba hatlarıyla bir şablona oturtmaya çalışmak yerine, o toplumsal yapıya ait dokuyu keşfedebilmekle ilgilidir ve o dokunun her çatlağına sızmış ve orada birikmiş kültürel özler bu konuda bize hayli yardımcı olabilir.

Madun araştırmalarının karşılaştığı en yüksek sesli eleştirilerden biri “geleneksel sınıfsal perspektif”ten uzaklaşarak “özerk” dedikleri ancak aslında egemen sınıfsal ideolojinin çarpık bir varyasyonundan başka bir şey olmayan bir ideolojiye sahip olduklarıydı. Hatta daha da ileri gidilip bu alt-kültür araştırmalarının sınıfı bölerek ve egemen ideolojiye kapsayıcılığını arttırması için cephane sağlayarak burjuvazinin işine yaradığının söylendiği de oldu. Kısaca söylemek gerekirse, madun araştırmaları, sınıfsal perspektifin çözümlemekte ve dolayısıyla sorunlarına bir çözüm üretmekte başarılı olamadığı, sınıfsal açıdan oldukça karmaşık, yerleşik bir kast sisteminin sınıfları ortasından kestiği, sömürgecilik-sonrası dönemde kendine ait bir tarihi olduğunu dahi hatırlamayan ve Batı’nın dayattığı sömürge kavramlarıyla kendi topraklarının özgünlüğü ve yabancılığı karşısında bocalamış bir coğrafyada doğmuş olan insanlar tarafından oluşturulmuş bir ekol. Yani kitaplarda yazan ile yaşananın birbirinden bu kadar uzak ve ilgisiz olduğu Hindistan’da tarih yazımına böyle bir aşının yapılmasına gerek duyulmasından daha doğal bir şey olamaz.

Zaten madun araştırmalarının yaptığı şey, mevcut sınıfları yok saymak falan değil, aksine mevcut sınıfsal kategorilere sığdırılamayan yüz milyonlarca kişinin “sistem”e karşı gösterdiği tepkilerin teorik altyapısını çözümleyebilmek ve dolayısıyla da önce bu kişilerin tarihini bulmaktır. Ki ekol, bu kişilerin tarihlerini oturup yeniden yazan bir üçüncü göz olmaktan ziyade, emperyalist ve sömürgeci hedef ve faaliyetlerin meşrulaştırılması için tarihten kovulmuş insanları tarih sahnesine dâhil etmenin yöntemini araştırmakta, bu zenginliği Marx’ın sözünü ettiği “insan var oluşundaki nesri bütünüyle kucaklayan bir tarih yazımı”nın öznesi yapmaya soyunmaktadır.

Tarih-öncesi ve Dünya-Tarihi

Guha’ya göre sömürgeci fatihler, kendi konumlarının ve “özgürleştirici” misyonlarının meşruiyetini sağlayarak gerçek anlamda “hegemonya”larını kurabilmek için tarihi yeniden yazmaya soyunmuşlardır. Ve “-” işareti ile belirtilen “Dünya-Tarihi” de fethedilenler ve sömürgeleştirenler üzerindeki hâkimiyetini bir hegemonya suretiyle taçlandırmak için “Tarih-öncesi”ne gerek duyan batılı güçlerin sömürgeci kariyerlerinden alır içeriğini. Çünkü böyle bir hegemonyanın peşinde olan herhangi bir güç –ki bütün liberal-emperyalist devletler bu emeli beslerler- imparatorluk inşa etmek için tâbi halkın sömürgelik öncesi geçmişini kendi çıkarı için ya doğrudan kullanacak ya da aynı amaca daha incelikli yollardan ulaşmak için onu yeniden yazarak işleyecektir.

Bu önermenin Hindistan özelindeki uygulamasını ise şöyle açıklıyor Guha: “Britanyalılar [sömürge tarihi yazımı] açısından örnek teşkil ederler; zira Hindistan’da bu iki yola da başvurmuşlardır. Fethetmiş oldukları “tarihsiz” halkların geçmişi, fetihlerini hükümdarlığa dönüştürmeye çalışırlarken kendilerine ziyadesiyle faydalı olmuştu gerçekten. East India (Doğu Hindistan) Şirketi’nin mali sistemi, adli kurumları, idari aygıtları –sömürge devletini oluşturan belli veçhelerdir bunlar- kuralları belirlemek ve yönetim yapıları kurmak için gerekli olan ana malumat kaynağı olarak büyük ölçüde geçmişin eline bakıyordu."

Guha, Dünya-Tarihi ile Tarih-öncesinin ilişkisini de burada görmektedir. Sömürgecilikten önceki dönemi yok sayılan ve tarihi sömürgecilikle birlikte başlatılan bir halkın sahip olduğu geçmiş ve kültürel zenginlik, hem sömürgecilere Hint geçmişine dair kendi çeşitlemelerini yaratabilmeleri için büyük bir alan açıyor hem de bu geçmişi sömürgeci bilginin kuracağı yapıların malzemesine dönüştürüyordu. Dolayısıyla sömürgecinin “egemen”e dönüşmesi sürecinin olmazsa olmazlarından biri fethedilen ve sömürgeleştirilen halkın tarihinin yadsınmasıydı. Böylece sömürgecilerin yazdığı tarih, “tarih-öncesi’nin boş arsalarının üzerinde yetiştirilmişti. Ekilen tohumlar, doğrudan Aydınlanma sonrası Avrupa’sından ve özellikle de, Hint okulları ve üniversitelerinde kullanılmak üzere paketlenen İngiliz tarih literatüründen elde edilmişti. Ortaya çıkan sonuç ise, bizzat Hintlilerin Batılı devletçi modeli harfi harfine taklit ederek yazdığı tarihti."

Guha, kitapta Tarih-öncesi ve Dünya-Tarihi arasındaki “sınır”a değinirken, sınırın Aristotales’in “dışında hiçbir şeyin bulunamayacağı ve içinde her şeyin bulunabileceği ilk şey” tanımıyla başlıyor. Wittengstein’ın “düşünceye bir sınır çekmek için düşünülebilir sınırın her iki tarafını da bulmak zorundayız (yani düşünülemez olanı da düşünebilmeliyiz)” sözüyle devam eden Guha, madun araştırmalarında yapılmaya çalışılanın da Dünya-Tarih’in yani “sınır”ın ötesindeki düşünülemez olanı düşünebilme çabası olarak tanımlıyor. Guha buradan her şeyin içinde olduğu sınırın bu tarafının Dünya-Tarihi, hiçbir şeyin olmadığı sınırın öte tarafının ise Tarih-öncesi olduğuna varmakta ve sömürgeci tarih yazımının sınırın öte yanına yerleştirerek mahkûm ettiği halkların geçmişleri, kültürleri, deneyimleri, alışkanlıkları ve dillerinin ve dolayısıyla tarihlerinin yok edilmesinin, sömürgecilikten hegemonyaya geçişte olmazsa olmaz değerdeki “baskı ve ikna’nın birleştirilebilmesi” için gerekli olduğunu vurgulamakta.

Egemen ve Madun

Madun araştırmalarının temel dinamiklerinden birini de egemenle madun arasındaki ilişkilerin karmaşıklığı ve özgünlüğü oluşturuyor. Ekol, sadece “madun” terimini değil, madunların sistemle ilişkilerini ve dönüştürücü potansiyellerinin tanımlanması cesaretini de İtalyan Marksist Antonio Gramsci’den alıyor denebilir. Dolayısıyla sömürgeci yönetimlerin egemen hale gelebilmesi için yaratılmasına gerek duyulan baskı ve rızanın bir arada var olmasına ilişkin kuramın kökeni Gramsci’ye dayanmakta. Hapishane Defterleri’nde burjuvazinin iktidarı alması sonrasında bunu sürdürebilmesi için ne tür araçlardan yararlandığını Fransız devrimi ve İtalyan Risorgimento dönemleri özelinde inceleyen Gramsci, bu iki örnekte var olan geniş ölçekli rıza (Fransa) ve dar ölçekli rızayı (İtalya) karşılaştırarak burjuvazinin iktidarını sürdürebilmesinin koşullarının zor uygulamaktan ibaret olmadığını ve belirli bir meşruiyet/rıza’ya dayanmasının da gerektiğini vurguluyordu.

Gramsci’ye göre bir burjuva iktidarı, muktedirliğini sadece zor aygıtlarının tekeline sahip olmasında değil, toplu çıkarların ötesine geçerek ahlaki ve entelektüel bir liderlik kullanabildiği ve toplumun çeşitli kesimleri/sınıflarıyla belirli sınırlar içinde ittifak kurabilmesinde bulabiliyordu. Böylece burjuvazi, toplumsal bir blok oluşturabildiği uzlaşmalara dayanan ittifak ağıyla, hem iktidarını bir kurumlar, fikirler ve toplumsal ilişkiler ağı içinde yeniden üretebiliyor hem de toplumsal bir rızaya dayanmış oluyordu. Her ne kadar Marksizm’de formüle edilen, “üretim araçlarına sahip olan sınıfın entelektüel üretim araçlarına da sahip olması” önermenin doğal bir uzantısı olsa da, Gramsci’nin “hegemonya” kavramı, klasik “devletin, belirli bir sınıfın diğer sınıflar üzerindeki zor aygıtı olduğu” tanımının ötesine geçiyordu.

Gramsci, hegemonyanın, rızanın zayıflamasıyla paralel olarak baskıyı arttırdığını ortaya koyarken, tamamıyla genişletilmiş bir hegemonyanın da, toplumda farklı çıkarlara sahip olan sınıf/topluluk/grupları birleştiren aktif bir rızaya ve kolektif bir iradeye dayandığını tespit eder. Burada “rıza”nın Marksist literatürde sıkça geçen “yanlış bilinç”ten daha fazla bir şey olduğu söylenebilir. Gramsci’ye göre, kitlelerin “ortak duyusu” ya da dünya görüşü, gündelik tecrübelerin çoğunda olduğu gibi bazısı hâkim ideolojiyle çelişen çeşitli öğelerden oluşmuştur ve ideoloji, ekonomik sınıf çıkarlarını basitçe yansıtan bir olgudan daha fazlası, bir mücadele alanıdır.

Gramsci’nin “madunluk” tanımı da kendini burada var etmektedir. Madun araştırmalarına göre, sadece sınıfsal aidiyetleri nedeniyle değil, toplumsal konumları, cinsiyetleri, inançları ve tarihsel dışlanmışlıkları gibi sebeplerle sistemle uyuşamayan, toplumsal rıza sisteminin ya dışında ya da en kenarında duran kalabalıkların bir araya gelerek bir çeşit “karşı-hegemonya” oluşturmaları ve iktidarın meşruiyet/rıza alanını daraltmaları mümkün olduğu takdirde, madunlar kendi tarihlerini ve kaderlerini ellerine alabileceklerdir.

Burada sınıfsal perspektifin reddinden çok bir yeniden üretimiyle karşı karşıya olunduğu söylenebilir. Sistemle olan çelişkilerinin sadece ekonomik/sınıfsal açıdan değil, madunun kimliğini oluşturan bütün bileşenler açısından değerlendirilebilmesi, sistemle olan karşıtlıklarının daha somut olarak tanımlanabilmesini sağlar. Yine özellikle bu psiko-sosyal arayışın temel nedeni, bir sömürgeci/emperyalist/kapitalist sistemin, sadece zoru kullanma meşruiyeti ve gücü nedenleriyle değil, hegemonya kuramı çerçevesinde sistemle ciddi çelişkiler içinde bulunması gereken toplumsal grupların rızasını alabilmesi ve bu grupları kendine örgütleyebilmesi nedeniyle de ayakta kaldığına inanılmasıdır.

Edebiyat ve Tarih

Guha, kitabında Dünya-Tarih’inin yerine yeni bir tarih yazmanın anahtarlarının edebiyatta bulunduğuna işaret ediyor. Edebiyatın en büyük avantajını ise kamusal ve resmi tarihsel olaylardan çok özel hayatlara ve toplumsal yaşantıya eğilmiş ve dolayısıyla belirli bir tarihsel dilimdeki toplumsal psikoloji ile yaşam tarzını anlatması olarak sunuyor. Edebiyat, bir kişiyi anlatırken o kişinin yaşadığı çevreyle ve ailesiyle olan ilişkilerini, bir sosyal çevreyi anlatırken onun nasıl bir toplumsal psikolojiyle belirli olduğunu ve bir yaşam tarzını anlatırken –ki bu evin düzeninden konuşma tarzına, günlük alışkanlıklardan akşam yemeğinde neler yendiğine kadar her şey olabilir- de bir halkın anlatılan dönemdeki genel yaşam koşullarını açıklayabilecek güce sahiptir. Ve madem ki madunlar yani toplumun baldırı çıplaklarının yazılı bir tarihi yoktur, o yazılı olmayan tarihinin bulunabileceği en verimli toprak kuşkusuz edebiyat tarlasındadır.

Gündelik hayat dahilinde yaşanan olayların ve bunların tarihe kattıklarının failleri o olayları yaşayanlardır ve bir tarih yazımı, eğer her yönüyle bütün bir coğrafyanın, insanların ve olayların özgün dinamiklerini ortaya dökmek istiyorsa, bu faillerin doğrudan ve dolaylı anlatımlarına da gereken önemi göstermek zorundadır. Burada masal, efsane, mitoloji, gelenek, din, edebiyat ve romanlar devreye giriyor. Kolay iş değil, olmaması da normal. Bir halkı tarih sahibi yapabilmenin kolay olması zaten mümkün görünmüyor.

Rabindranath Tagore, kitaba ek olarak konan ve 1941’de yazılmış olan “Edebiyatta Tarihsellik” yazısında 1900 yılında yayımladığı bir kitabındaki bir öyküde anlatılanların, “feodal düzenin ya da herhangi bir düzenin görüntüsü değil, gündelik huzuruyla ıstırabıyla, acısıyla tatlısıyla, köylülerin tarlasında ve köy şenliklerinde her zaman sürmüş olan insan yaşamının tarihi; köylüleri bütün tarih boynca –kâh Moğol kâh Britanya saltanatı sırasında- o çok sade ve kalıcı insanlıkları içinde gözler önüne seren bir tarih” olduğunu söylüyor.

Sorun, büyük adamlar, büyük devletler, büyük olaylar ve büyük anlatılardan müteşekkil bir tarih yazımının yerine “gündelik dünya ile ilgili bir anlatı olarak tarih yazımı”nı koymaksa, çözüm, Hintli şair Rabindranath Tagore’un şu sözlerindedir: “Birer yaratıcı olarak insanları çağlar boyunca uzun uzun didinmeye sevk etmiş olan şey, kendilerini ifade etme arzusudur. Yaratıcı olarak insanın, tarihin ötesinde uzaman ve insan ruhunun merkezinde duran Magnum’a doğru yönlendirdiği tarihe dikkat çekmeyi deneyin sadece."

Notlar


(1) Roy’un romanı, harika bir edebiyat eseri olmasının yanında, tarihi sömürgecilerce gasp edilmiş bir toplumun açmazlarını göz önüne sermesi açısından da benzersiz bir anlatı sunuyor. Bkz: Küçük Şeylerin Tanrısı, Arundhati Roy, Can Yayınları, 8 Basım, Ocak 2006 Yukarı
(2) Latin Amerika’nın Kesik Damarları, Eduardo Galeano, Çitlembik yayınları, Haziran 2006 Yukarı
(3) Dünya-Tarihin Sınırında Tarih, Ranajit Guha, Metis Yayınları, Aralık 2006. Yukarı

Devamını görmek için bkz.
 
 
 

Metis Yayıncılık Ltd. İpek Sokak No.5, 34433 Beyoğlu, İstanbul. Tel:212 2454696 Fax:212 2454519 e-posta:bilgi@metiskitap.com
© metiskitap.com 2004. Her hakkı saklıdır.