Özde Duygu Gürkan
Gospodinov’dan Doğal Roman
15 Ocak 2018


Gospodinov hüzünle mizahı harmanlamayı çok iyi beceren bir yazar. Hüznün Fiziği bunun güzel bir örneğiydi, ilk romanı olan Doğal Roman da bu konuda ondan aşağı kalmıyor. İkisinde de baskın bir melankoli olmasına rağmen insanı boğmayan bir melankoli bu. Çünkü her iki romanın anlatıcıları da (ki yazarla bariz bir bağ var aralarında; romanların bir ölçüde otobiyografik olduğunu söyleyebiliriz) başkalarını olduğu kadar kendilerini de iyi gözlemleyen, yeri geldiğinde kendileri ve sorunlarıyla tatlı tatlı alay edebilen karakterler. Kendilerini oldukları gibi, bütün zaafları ve başarısızlıklarıyla ortaya dökmekten çekinmiyorlar.

Doğal Roman bir boşanmayla başlıyor: Romanın anlatıcısı eşinden ayrılıyor ve bu ayrılıkla birlikte bütün dünyası yavaş yavaş çözülüyor, nihayetinde sokaklarda yaşayan, saçı sakalına karışmış bir serseriye dönüşüyor. Olay örgüsü bundan ibaret. Ama bu basit olay örgüsü anılar, anekdotlar, listeler, alakalı alakasız muhabbetler, kitap başlangıçlarından alıntılar, iç içe hikâyeler, hayali diyaloglarla öyle dallanıp budaklanıyor ki, bu kısacık romanı bitirdiğinde birkaç kitap okumuş gibi hissediyor insan.

Sadece içerik olarak değil biçim olarak da “doğal” bir roman Doğal Roman. Tıpkı zihnin doğal akışı gibi, çizgisel bir doğrultuda değil zikzaklar ve fragmanlar, geri dönüşler ve sıçramalarla ilerliyor. Böylece tekdüzelikten son derece uzak, enerjik, eğlenceli bir eser çıkıyor ortaya.

Hüznün Fiziği’ni okuyup sevenlerin Doğal Roman’ı da keyifle okuyacaklarını düşünüyorum, aralarında derin bir bağ var çünkü. Hüznün Fiziği’ni henüz okumamış olanlar Doğal Roman’la da başlayabilirler, böylece yazarın yazdığı sırayla okumuş olurlar eserlerini. Her iki romanı da edebiyatseverlere hararetle tavsiye ediyorum.

Savaş Kılıç
Uzaktan Yakından
3 Ocak 2018


Abi, ilanını gördüm, nedir bu Uzaktan Yakından?

Lévi-Strauss’la yapılmış bir nehir-söyleşi, abi. Didier Eribon’u bilir misin?

Adı yabancı gelmedi ama çıkaramadım şimdi. Kimdi o?

Foucault’nun biyografisini yazan var ya o işte.

Ha tamam hatırladım şimdi. Hani şu Reims’e Dönüş diye bir kitap yazmıştı, Fransa’daki sağcılaşmayı çocukluğunun geçtiği kentten yola çıkarak anlatıyordu.

Evet o.

Ne zaman yapmışlar söyleşileri?

1988’de bitmiş söyleşiler, yani Lévi-Strauss emekliye ayrıldıktan epey sonra.

Ne konuşmuşlar?

Tabii Lévi-Strauss 1908 doğumlu olduğu için tarihsel bir tanık gibi konuşturmaya çalışmış önce. Çocukluğunu ve ailesini, yetiştiği dönemdeki eğitimi, siyasete atılmasını, o dönemde tanıdığı yazarları, filozofları, ressamları falan anlattırmış.

Siyasete mi atılmış? Hiç haberim yoktu.

Eee tabii. Daha lisedeyken bir akrabası sayesinde Marx’la tanışmış. Sosyalist Parti’ye üye olmuş. Önde gelen birinin sekreterliğini yapıyormuş o sıra. Sonra öğretmen olarak atandığı kasabada da belediye başkanlığına aday olmuş.

Söz açılmışken ben bir şeyi merak ediyorum, abi: Bu adam, Yahudi Soykırımı’ndan hiç söz etmiyor; hem niye söz etmiyor hem de nasıl yırtmış paçayı?

İşte bunlardan da söz ediyorlar. Biraz şansının yardımıyla. Brezilya’da üniversitede çalışırken Bororolar arasında saha araştırması yapmış ya, Amerika’da iş bulmasına yardımcı olmuş bu. Yoksa normalde memlekete dönünce olan bitenin vahametini kavrayamamış pek: Önce askere almışlar, sonra Fransız ordusu yenilince ücra bir köye öğretmen olarak tayinini istemiş. Anne babasıyla orada kalmış bir süre. O esnada da tanıdıklarının yardımıyla Amerika’da bir iş bulmuş işte.

Peki niye hiç söz etmiyor bunlardan? Soykırım hakkında niye tek kelime etmiyor?

Söz etmemesinin nedeni, anladığım kadarıyla, çektiklerinin başkalarının acıları yanında çok hafif olduğunu düşünmesi. Soykırımdan söz etmiyor ama bana kalırsa düşüncesinin arka planında o vahşetin önemli bir yeri var. Nasılını ben anlatmayayım, kitabı okuyup sen kendin bul o ipucunu.

Tamam canım, ben de merak ettiğim için soruyorum, okurum.

Bak bir de hayatını anlatırken kafasının nasıl şekillendiğini açıyor. Gerçeküstücü şair ve ressamların rolünden bahsediyor mesela. Hiç alakası yokmuş gibi görünen iki şeyi yan yana getirmeyi onlardan öğrendiğini söylüyor.

Vay, yapısalcılığın gerisinde gerçeküstücülük mü varmış yani?

Ya yok o kadar da değil. Ama Lévi-Strauss karşılaştırma, bağdaştırma, ilişki kurma eğilimini bir ölçüde onlara borçlu olduğunu söylüyor.

Genel olarak edebiyat ve sanata düşkün biri zaten. İllaki bir etkisi olmuştur.

Evet, Mythologiques’i müzikal olarak yapılandırmış olmasından da söz açılıyor. Wagner sevgisinden falan.

Nasıl yazmış o koca koca ciltleri, anlamıyorum.

Her sabah 4’te, 5’te kalkıp çalışıyormuş. Yaklaşık yirmi yıl emek vermiş. Sadece kitap yazmıyor tabii, o sırada ders vermeye devam ediyor, müzede yöneticilik yapıyor. Hakikaten insan çalışma disiplinine hayran kalıyor.

Çok çaktırmıyor ama Lévi-Strauss epey polemiğe de girmiş. Bunlardan da bahis açılıyor mu?

Evet, biz hep Sartre’la olan polemiğini biliriz. Ama Braudel’le de bir şekilde tartışmışlar. Bunları hep kurcalamış Eribon. İyi hazırlanmış, arşivde eşelenmiş; Lévi-Strauss’a kendi unuttuğu şeyleri hatırlatmış. Bu tür diyaloglarda soru soran için bir dezavantaj vardır: Hassas mevzulara giremez, biraz “Suyuna gideyim” düşüncesi olur. Eribon “kaşımış”.

Lévi-Strauss bana hep sanki Sartre’ın negatifiymiş gibi gelir. Biri yüzde yüz Batılı, öbürü “ilkellere” hayran; biri felsefenin simgesi gibi, öbürü mitolojiyle uğraşmış durmuş; biri angaje, öbürü angajmandan kaçmış gibi.

Angajmandan kaçmamış aslında. Zaman zaman tavır koymuş, ama bunu davulla zurnayla ilan etmemiş. Daha temkinli olmak gerektiğini savunuyor; bak şu kısma bayılıyorum: “Entelektüel otoritemin (bana böyle bir otorite tanındığı ölçüde) çalışmalarımın toplamına, tutarlılık ve kesinlik kaygılarıma dayandığını düşünüyorum; ancak bunlar sayesinde, sınırlı alanlarda, söylediğimin dinlenmesi hakkını belki elde etmişimdir. Bilmediğim ya da az bildiğim sorunlar hakkında hükümde bulunma yetkisini kendimde görürsem, insanların güvenini kötüye kullanmış olurum.”

Valla, o dönemde böyle davranmak kolay olmasa gerek. Peki Barthes’la ve Foucault’yla aynı kurumda çalışmışlar, ne diyor?

Aynı kurumda çalışmışlar ama herkes kendi kürsüsünde sonuçta. Eribon Barthes’ın yazdıkları hakkında fikrini soruyor. O da sözünü esirgemeden eleştiriyor, Lévi-Strauss hep sadık kalmış yapısalcılığa. Bir moda gibi görülmesinden de pek hoşlanmıyor.

Foucault’yu sormuş mu?

Durur mu? Sormuş tabii. Özellikle açılış dersinin ne kadar şiirsel olduğunu teslim ediyor.

“Söylemin Düzeni” yani?

Evet. Ama başka yerlerde söz açıldıkça kendisinin “epistemolojik kopuş”tan ziyade “sürekliliğe” yakın olduğu anlaşılıyor. Doğa bilimlerinin tarihinden, beşeri bilimlerin tarihinden örnekler veriyor.

Peki Lacan’la dostlukları? Aralarındaki entelektüel ilişki? Kim kimden etkilenmiş, anlayabildin mi?

Valla… bütün kitabı anlattıracaksın bana! Çıkınca oku kardeşim. Hem böyle bir kafanın nasıl yetiştiğini, saha araştırması ve düşünme süreçlerinde güçlükleri nasıl aştığını öğreneceksin; hem de Lévi-Strauss’un düşüncelerini bağlamına daha iyi oturtabileceksin –Türkiye’de birçok kitap ve düşünür için pek de kolay bulunmuyor bu imkân–, yani daha iyi anlayabileceksin.

Emine Bora
John Berger'dan Portreler
2 Ocak 2018


Sanat eleştirmeni olarak anılmaktan oldum olası nefret etmiş John Berger: “Gençliğimden beri içinde hayat bulduğum çevrede, birini sanat eleştirmeni olarak nitelemek hakaret sayılırdı. Sanat eleştirmeni, pek az bildiği ya da hiçbir şey bilmediği konularda ahkâm kesen, yargılayan biriydi. Bir sanat simsarı kadar değilse de, münasebetsizin tekiydi.” 1950’li yıllarda New Statesman ve Tribun gibi yayınlarda görülen ilk sanat eleştirilerinden bugüne Berger’ın farklı formlar ve disiplinler arasındaki yaratıcı çalışması hiç değişmeyen bir gerilimin izlerini taşıdı: Sanatçının yeteneğini ve yapıtının esrarını anlamaya çalışmak ancak onu dâhi bir yaratıcı olarak kabul eden anlayışa karşı çıkmak: Sanat tarihi dâhilerin bayrak yarışı değildir çünkü.

Marksist bir düşünür olarak Berger’ın Chauvet mağarasının anonim sanatçılarından Goya’ya, Rembrandt’ta, Henry Moore’dan Filistinli heykelci Randa Mdah’a varana kadar, sanatçılara ve yapıtlarına sorular sorduğu, cevaplarını ise bazen net bazen de muğlak olsa da er geç işittiği yazılar bunlar.

Çeşitli mecralara dergi, gazete ve sayısız kitaba –bir ömüre– yayılmış bu yazılar Portreler’de yan yana geliyor ve okurdan önce, birbirleriyle de konuşmaya başlıyorlar.

Bu 74 yazının yan yana gelişinin en heyecan verici özelliği de bu. Hayal edin: Hepsi genişçe bir alanda toplanmışlar, zaman mefhumu ortadan kalkmış, kardeşçe ve alçak gönüllü bir şekilde, usul usul konuşuyorlar, tartışıyorlar, birbirlerine “eleştiri veriyorlar”. Birilerini teskin ediyor, kutluyorlar. Terebentin ve yağlıboya kokuları ve çekiç sesleri geliyor arkadan. Ha bir de kahkahalar...

Özde Duygu Gürkan
Platonov'un Mektupları
2 Ocak 2018


“Mutlulukla çok sık karşılaşmam, özellikle edebi yaşamımda,” diyor Platonov bir mektubunda. Gerçekten de, mektuplardan oluşan bu derlemede Platonov’un kendi döneminin edebiyat sahnesinden nasıl dışlandığını görüyoruz. Bunun en önemli nedeni Platonov’un (yanlış bir şekilde) komünizm karşıtı ilan edilmesiyse, diğer bir önemli nedeni de muhtemelen bu kadar “sıradışı” bir yazarın daha geleneksel zihinler tarafından idrak edilememesi olsa gerek. Platonov’un yeteneğini takdir eden Maksim Gorki, buna rağmen yaşadıkları dönemde onun eserlerini “gerektiği gibi değerlendirebilecek bir editör” olmadığını söylüyor yazara yazdığı bir mektupta. Deha bir nimet olabildiği gibi lanet de olabiliyor belli ki…

Yazarlıkta hak ettiği başarıyı elde edemeyen Platonov’un aile hayatında yaşadığı zorlukları da seziyoruz mektuplarında. Eşine fazlasıyla âşık olan ama maddi sıkıntılar yüzünden sık sık başka yerlere çalışmaya gitmek zorunda kalan ve bu esnada içini sürekli sadakatsizlik kurdu kemiren bir kocanın aşk ve sitem dolu yakarışlarını duyuyoruz. Çok sevdiği biricik oğlu daha on beş yaşındayken tutuklanıp hapse atıldığında hiçbir şey yapamamanın acısını yaşayan çaresiz bir babanın çabalarını görüyoruz. Ve gencecik oğlu tüberkülozdan öldükten birkaç yıl sonra ikinci kez baba olan ama artık kendisi de tüberkülozun pençesinde kıvranan hasta ve yorgun bir adamın ailesine bakabilmek için verdiği nafile mücadeleye tanık oluyoruz.

Rus edebiyatının en özgün yazarlarından biri olan Platonov’un böyle zor bir hayat geçirdiğini görmek iç burkuyor ister istemez. Ama Platonov’u Platonov yapan tam da yaşadığı hayattı nihayetinde (diyerek bir züğürt tesellisine sığınmak istiyor zihnimiz – ama doğru, ama yanlış). Ne olursa olsun, Mektuplar Platonov’u bir insan olarak daha iyi tanımamızı, derinliği ve aykırılığıyla bizi afallatan o eserlerin yazarının bizim için biraz daha ete kemiğe bürünmesini sağlıyor.
HAZIRLANAN KİTAPLAR

Metis Edebiyat'ta
Stefan Themerson, Sardalyanın Gizemi
Carlos Fonseca, Hayvan Müzesi
Per Petterson, Benim Durumumdaki Adamlar
Ursula Le Guin, Şimdilik Herşey Yolunda, Şiirler

Metis Edebiyatdışı'nda
Aslıhan Aykaç, Dayanışma Ekonomileri
Asuman Suner, Hong Kong, İstanbul: Şehrin Şahsiyetlendirilmesi
Byung-Chul Han, Eros’un Istırabı
Byung-Chul Han, Psikopolitik: Neoliberalizm ve Yeni İktidar Teknikleri
Bülent Diken, Tanrı, Siyaset, Ekonomi
Bülent Batuman, Yeni İslami Mimari ve Kentleşme
Cemal Kafadar, İki Cihan Âresinde
Cemal Kafadar ve Yücel Göktürk, Mazi, O Uzak Ülke
David Harvey, Marx’ın Kapitali’ni Anlama Kılavuzu - Cilt 2
Demet Ş. Dinler, İdealler ve Çıkarlar
Didier Anzieu, Beckett
Fatma Tütüncü - Koray Tütüncü, Trajik Hissiyat, Ütopik Siyaset
Feride Çiçekoğlu (Haz.), Erkeklik ve Militarizm Kitabı: 15 Temmuz
Fırat Mollaer, Kimlik ve Tanınma Mücadelesi
Frances Yates, Hafıza Sanatı
İpek Türeli, İstanbul: Açık Şehir
John Berger, Manzaralar
Jacques Derrida, Yazı ve Fark
Jacques Ranciere, Kurgunun Sınırları
Jacques Lacan, Encore / Daha
James Bridle, Yeni Karanlık Çağ
Johan Hari, Kayıp Bağlantılar
Max Weber, Sosyoloji Yazıları
McKenzie Wark, Moleküler Kırmızı
Mehmet Nuri Durmaz, Marx'ın Yasaları
Taha Parla, Ziya Gökalp, Kemalizm ve Korporatizm
Theodor M. Adorno, Aydınlanmanın Diyalektiği
Vladimir Jankélévitch, İroni

Metis Bilim
Adam Gazzaley, Larry D. Rosen, Dağınık Zihin
David C. Catling, Astrobiyoloji
Dorothy H. Crawford, Ölümcül Yol Arkadaşlarımız
Eliezer Sternberg, NöroLojik

Metis Diyaloglar
Cemal Kafadar - Yücel Göktürk, Mazi O Uzak Ülke
 


Metis Yayıncılık Ltd. İpek Sokak No.5, 34433 Beyoğlu, İstanbul. Tel:212 2454696 Fax:212 2454519 e-posta:bilgi@metiskitap.com
© metiskitap.com 2018. Her hakkı saklıdır.

Site Üretimi ModusNova