Mikrososyoloji uzmanı Randall Collins, İsa’yla Kleopatra’dan Jeanne d’Arc’a, Arabistanlı Lawrence’la Marilyn Monroe’dan Hitler’e, Madam Mao’dan Eleanor Roosevelt’e uzanan bir yelpazedeki tarihsel figürleri birleştiren ortak noktalardan birini, karizmayı inceliyor. Peki, karizma dediğimiz aslında nedir, iktidar ve nüfuzla nasıl bir bağlantısı vardır?

Kitleleri peşinden sürüklemiş şahsiyetleri karizmatik kılan unsurları, karizmanın farklı farklı türlerini ve iktidarla ilişkisini ayrıntılarıyla ele alan Collins sosyal ağların nüfuz edinmedeki etkisi üzerinde duruyor, karizmayı bağlamına oturtup hangi şartlarda ortaya çıktığını, ne kadar sürdüğünü açıklığa kavuşturuyor.

“Karizma” denen olgunun ardındaki toplumsal mekanizmaları görmek, bu niteliği taşıdığı varsayılan kişilerin uzak ve yakın çevrelerindeki insanlarla nasıl iletişim kurduklarına bakmak, tarihte veya günümüzde üstün, hatta ilahi güçler atfedilen şahsiyetlerin “büyüsünün bozulması”na katkıda bulunuyor. Karizmayı gizemli ve kişisel bir yetenek olmaktan çıkarıp toplumsal etkileşimlerin ürünü olarak kavramak, iktidarın nasıl kurulduğunu ve insanların neden bazı kişilerin etkisi altına girdiğini anlamanın da yolunu açıyor.

Giriş, s. 11-12

“KARİZMA” furyaya dönmüş bir sosyoloji terimi.

Bu terimi aslında Max Weber meşhur etti sosyologlar arasında. Kökleri, Hıristiyanlığın ilk dönemlerinde kullanılıp “Tanrı vergisi” anlamına gelen Yunanca bir sözcüğe uzanır. Weber’e göre karizma, tarihi çığırından çıkaran, geleneğin ataletini kesintiye uğratıp tarihi yeni bir doğrultuda hareket ettiren güçtür. Yine ona göre dünya dinlerinin kurucuları genellikle karizmatik kişilerdi: İsa, Muhammed, Buda. Keza imparatorlukların kurucuları ve yeni türden devletleri yaratanlar da Büyük İskender’den Napolyon’a hep karizmatik figürlerdi.

Terim günümüzün yaygın kullanımında eski ağırlığını kaybetmiştir. “Karizmatik” sıfatı tarikat liderleri, popülist siyasetçiler, eğlence dünyasındaki isimler, spor yıldızları, hatta tek yaptıkları şık, gösterişli giyinmekten ibaret insanlardan bahsederken kullanılır olmuştur. İş dünyasında ise, Steve Jobs’un Apple başarısından bu yana, sahnede yapılan ürün lansmanlarında ve medyaya verilen görüntülerde her CEO’yu karizmatik göstermek için bilinçli bir çaba söz konusudur.

Bu kadarı aşırıya kaçmak oluyor tabii. Terimin bu tür kullanımları mantıklı mı diye test etmek için Weber’in ölçütüne başvurabiliriz: Söz konusu kişi gerçekten tarihi değiştirip yeni yönlere sevk etmiş midir? Etmediyse “karizma” demek abartıdan (şişirilmiş balondan) öte değildir, modaya uygun bir mecazdır, o kişinin önemini şişiren bir mübalağadan ibarettir.

Yine de kar...

Devamını görmek için bkz.